Ο πόλεμος στα Στενά του Ορμούζ δεν άλλαξε απλώς τις τιμές του πετρελαίου. Άλλαξε προσωρινά τον χάρτη του παγκόσμιου ενεργειακού εμπορίου. Το παλιό μοντέλο ήταν απλό: ο Περσικός Κόλπος έστελνε τεράστιες ποσότητες αργού και LNG προς την Ασία, κυρίως Κίνα, Ιαπωνία, Ινδία και Νότια Κορέα. Μετά το κλείσιμο ή την ουσιαστική παράλυση του Ορμούζ, αυτό το μοντέλο έσπασε. Οι αγοραστές στράφηκαν άρον άρον σε ΗΠΑ, Βραζιλία, Γουιάνα, Βενεζουέλα, Αργεντινή και σε ό,τι μπορούσε να κινηθεί εκτός Περσικού Κόλπου.
Η σημασία του Ορμούζ είναι τεράστια: το 2024 περνούσαν από εκεί περίπου 20 εκατ. βαρέλια ημερησίως, δηλαδή σχεδόν το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης υγρών καυσίμων, ενώ το στενό αντιστοιχούσε σε πάνω από το ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Η IEA σημειώνει ότι περίπου το 80% των πετρελαϊκών ροών που περνούσαν από το Ορμούζ το 2025 κατευθυνόταν στην Ασία, ενώ οι εναλλακτικές διαδρομές είναι περιορισμένες: ουσιαστικά μόνο Σαουδική Αραβία και ΗΑΕ έχουν λειτουργικούς αγωγούς παράκαμψης, με διαθέσιμη δυναμικότητα περίπου 3,5 έως 5,5 εκατ. βαρέλια την ημέρα.
Από τον Περσικό Κόλπο στον Ατλαντικό
Η αλλαγή ήταν βίαιη. Σύμφωνα με την IEA, τον Μάρτιο η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου έπεσε κατά 10,1 εκατ. βαρέλια ημερησίως, ενώ οι ροές μέσω του Ορμούζ είχαν περιοριστεί δραματικά. Στις αρχές Απριλίου, οι φορτώσεις αργού, NGL και προϊόντων πετρελαίου μέσω του στενού είχαν πέσει γύρω στα 3,8 εκατ. βαρέλια ημερησίως, από πάνω από 20 εκατ. βαρέλια πριν από την κρίση. Ταυτόχρονα, οι εναλλακτικές ροές από τη δυτική Σαουδική Αραβία, τη Φουτζέιρα των ΗΑΕ και τον αγωγό Ιράκ–Τσεϊχάν ανέβηκαν σε 7,2 εκατ. βαρέλια την ημέρα, από λιγότερα από 4 εκατ. πριν από τον πόλεμο.
Με απλά λόγια: ό,τι μπορούσε να φύγει από την περιοχή χωρίς να περάσει από το Ορμούζ, έφυγε. Ό,τι δεν μπορούσε, είτε αποθηκεύτηκε, είτε καθυστέρησε, είτε έγινε αντικείμενο ειδικών συμφωνιών διέλευσης. Η IEA κατέγραψε πτώση αποθεμάτων 85 εκατ. βαρελιών τον Μάρτιο, με τα αποθέματα εκτός Περσικού Κόλπου να υποχωρούν κατά 205 εκατ. βαρέλια, ενώ στον ίδιο τον Κόλπο αυξήθηκαν τα πλωτά και χερσαία αποθέματα επειδή το πετρέλαιο δεν μπορούσε να βγει κανονικά στην αγορά.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο: ο πόλεμος δεν «εξαφάνισε» μόνο προσφορά. Κλείδωσε πετρέλαιο εκεί όπου δεν μπορούσε να πουληθεί εύκολα και αύξησε την αξία του πετρελαίου εκεί όπου μπορούσε να φορτωθεί με ασφάλεια.
Οι μεγάλοι κερδισμένοι
Ο πρώτος μεγάλος κερδισμένος ήταν οι ΗΠΑ. Οι αμερικανικές εξαγωγές αργού έφτασαν τον Μάιο σε ιστορικό ρεκόρ 5,6 εκατ. βαρελιών ημερησίως, ξεπερνώντας το προηγούμενο ρεκόρ των 5,2 εκατ. βαρελιών τον Απρίλιο. Η Ασία πήρε 2,45 εκατ. βαρέλια ημερησίως αμερικανικού αργού και η Ευρώπη 2,4 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Η Ιαπωνία, που παραδοσιακά εξαρτάται βαριά από τον Περσικό Κόλπο, απορρόφησε 808.000 βαρέλια την ημέρα από τις ΗΠΑ, αυξημένα κατά 32% σε μηνιαία βάση.
Ο δεύτερος μεγάλος κερδισμένος ήταν η Νότια Αμερική. Βραζιλία, Γουιάνα και Βενεζουέλα μπήκαν δυναμικά στο κενό που άφησε η Μέση Ανατολή. Σύμφωνα με ανάλυση του Reuters με στοιχεία Kpler, η σχεδόν πλήρης διακοπή του Ορμούζ από τον Μάρτιο μείωσε τις αποστολές της Μέσης Ανατολής κατά πάνω από ένα τέταρτο στο διάστημα Ιανουαρίου–Μαΐου, δημιουργώντας κενό περίπου 675 εκατ. βαρελιών. Η Νότια Αμερική αύξησε τις εξαγωγές της κατά περίπου 155 εκατ. βαρέλια, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη περιοχή. Μόνο οι Βραζιλία, Γουιάνα και Βενεζουέλα πρόσθεσαν περίπου 145 εκατ. βαρέλια, ενώ με την Αργεντινή το σύνολο ξεπέρασε τα 157 εκατ. βαρέλια.
Ο τρίτος κερδισμένος ήταν οι ναυτιλιακές, οι ασφαλιστικές και οι traders που μπορούσαν να αναλάβουν ρίσκο. Το κόστος μεταφοράς εκτοξεύθηκε: το benchmark freight rate για VLCC από Μέση Ανατολή προς Κίνα ανέβηκε σε ιστορικό υψηλό, περίπου 423.736 δολάρια την ημέρα. Τα ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου επίσης εκτοξεύθηκαν: για tanker αξίας 200–300 εκατ. δολαρίων, το νέο war risk premium στο 3% αντιστοιχούσε περίπου σε 7,5 εκατ. δολάρια ανά πλοίο, από περίπου 625.000 δολάρια πριν από τη σύγκρουση.
Το κέρδος σε δολάρια
Εδώ χρειάζεται καθαρή διάκριση: άλλο «ακαθάριστα πρόσθετα έσοδα», άλλο καθαρό κέρδος. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν τις πρόσθετες ροές και τις τιμές, όχι τα καθαρά κέρδη μετά από κόστος παραγωγής, μεταφοράς, ασφάλισης και hedging.
Με μια συντηρητική τιμή αναφοράς 85 δολάρια ανά βαρέλι:
Οι ΗΠΑ, με πρόσθετες εξαγωγές περίπου 112 εκατ. βαρελιών στο πεντάμηνο Ιανουαρίου–Μαΐου σε σχέση με πέρυσι, είχαν πρόσθετα ακαθάριστα εξαγωγικά έσοδα περίπου 9,5 δισ. δολάρια. Αν η τιμή αναφοράς είναι 80 δολάρια, το ποσό πέφτει στα 9 δισ. Αν είναι 90 δολάρια, ανεβαίνει στα 10,1 δισ. δολάρια.
Η Νότια Αμερική, με πρόσθετες εξαγωγές περίπου 155 εκατ. βαρελιών, είχε πρόσθετα ακαθάριστα έσοδα περίπου 13,2 δισ. δολάρια με τιμή 85 δολάρια το βαρέλι. Σε εύρος 80–90 δολαρίων, μιλάμε για 12,4 έως 14 δισ. δολάρια.
Συνδυαστικά, ΗΠΑ και Νότια Αμερική απορρόφησαν περίπου 267 εκατ. πρόσθετα βαρέλια εξαγωγών. Με 85 δολάρια το βαρέλι, αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 22,7 δισ. δολάρια πρόσθετης ακαθάριστης εμπορικής αξίας.
Το κενό της Μέσης Ανατολής, όμως, ήταν πολύ μεγαλύτερο. Τα περίπου 675 εκατ. βαρέλια χαμένων ή εκτοπισμένων αποστολών αντιστοιχούν σε θεωρητική εμπορική αξία περίπου 57 δισ. δολάρια με τιμή 85 δολάρια το βαρέλι. Αυτό δεν σημαίνει ότι χάθηκαν καθαρά 57 δισ. από τις χώρες του Κόλπου, γιατί μέρος της παραγωγής αποθηκεύτηκε, μέρος επαναδρομολογήθηκε και οι τιμές ανέβηκαν. Σημαίνει όμως ότι αυτό ήταν το μέγεθος του εμπορικού κενού που αναγκάστηκε να διαχειριστεί η αγορά.
Οι χαμένοι
Οι πρώτοι χαμένοι ήταν οι εισαγωγείς της Ασίας. Η Ασία είχε χτιστεί πάνω στην υπόθεση ότι ο Περσικός Κόλπος είναι διαθέσιμος, κοντινός και σχετικά προβλέψιμος. Όταν αυτό έσπασε, Ιαπωνία, Κίνα, Ινδία και Νότια Κορέα έπρεπε να αναζητήσουν βαρέλια πιο μακριά, με μεγαλύτερο ναύλο, μεγαλύτερο χρόνο παράδοσης και μεγαλύτερο ασφαλιστικό κόστος.
Οι δεύτεροι χαμένοι ήταν οι παραγωγοί του Κόλπου χωρίς επαρκείς εναλλακτικές εξόδους. Η IEA αναφέρει ότι χώρες όπως Ιράν, Ιράκ, Κουβέιτ, Κατάρ και Μπαχρέιν βασίζονται στο Ορμούζ για τη μεγάλη πλειονότητα των εξαγωγών τους, ενώ μόνο Σαουδική Αραβία και ΗΑΕ έχουν ουσιαστική δυνατότητα παράκαμψης με αγωγούς.
Οι τρίτοι χαμένοι ήταν οι καταναλωτές. Η IEA κατέγραψε τον Μάρτιο ιστορικό σοκ τιμών, με το North Sea Dated γύρω στα 130 δολάρια το βαρέλι, περίπου 60 δολάρια πάνω από τα προπολεμικά επίπεδα, ενώ οι τιμές φυσικού προϊόντος έφτασαν ακόμη πιο ακραία επίπεδα.
Οι τέταρτοι χαμένοι ήταν οι ίδιες οι οικονομίες που εξαρτώνται από φθηνά καύσιμα: αερομεταφορές, βιομηχανία, μεταφορές, αγροτική παραγωγή. Η πίεση δεν ήταν μόνο στο αργό. Τα περιθώρια διύλισης σε diesel και jet fuel εκτοξεύθηκαν. Οι αμερικανικές εταιρείες διύλισης βρέθηκαν σε πλεονεκτική θέση, καθώς το κλείσιμο του Ορμούζ έπνιξε τις ροές προϊόντων από τη Μέση Ανατολή και ανέβασε τα margins. Το diesel crack spread στις ΗΠΑ πήγε σε ιστορικό υψηλό 86,25 δολάρια το βαρέλι στις 20 Μαρτίου.
Τι έγινε με τον ισχυρισμό Τραμπ για τα 100 εκατ. βαρέλια
Ο Τραμπ ισχυρίστηκε ότι οι ΗΠΑ βοήθησαν να περάσουν πάνω από 100 εκατ. βαρέλια πετρελαίου και πάνω από 200 εμπορικά πλοία από το Ορμούζ. Ακόμη και αν δεχθούμε το νούμερο ως υπόθεση εργασίας, 100 εκατ. βαρέλια είναι περίπου πέντε ημέρες φυσιολογικής προπολεμικής ροής από το στενό. Με τιμή 83–90 δολάρια το βαρέλι, η αξία αυτού του φορτίου θα ήταν περίπου 8,3 έως 9 δισ. δολάρια. Αυτό όμως είναι αξία φορτίου, όχι «κέρδος του Τραμπ» ούτε καθαρό αμερικανικό κέρδος.
Επιπλέον, υπάρχουν αμφιβολίες για το μέγεθος του ισχυρισμού. Πριν από τον πόλεμο περνούσαν περίπου 140 πλοία την ημέρα από το Ορμούζ. Αναλύσεις ναυτιλιακών δεδομένων ανέφεραν πολύ χαμηλότερη κυκλοφορία στη διάρκεια της κρίσης, ενώ ακόμη και η υψηλότερη εκτίμηση της Kpler για διελεύσεις δεν αρκούσε για να τεκμηριώσει άνετα τον ισχυρισμό περί 100 εκατ. βαρελιών.
Κέρδισε ή έχασε ο Τραμπ;
Η απάντηση είναι: κέρδισε επικοινωνιακά και βραχυπρόθεσμα, αλλά όχι καθαρά στρατηγικά.
Κέρδισε γιατί μπορεί να πει ότι πίεσε, διαπραγματεύτηκε και έφερε συμφωνία αποκλιμάκωσης. Μετά την ανακοίνωση για μνημόνιο ΗΠΑ–Ιράν και επαναλειτουργία του Ορμούζ, το Brent έπεσε περίπου 4,7% στα 83,22 δολάρια και το WTI γύρω στα 80,54 δολάρια, στα χαμηλότερα επίπεδα από τις 10 Μαρτίου. Για έναν πρόεδρο που μετριέται καθημερινά από την τιμή της βενζίνης, αυτή είναι πολιτική ανάσα.
Κέρδισε επίσης επειδή η αμερικανική ενεργειακή βιομηχανία αξιοποίησε την κρίση. Οι ΗΠΑ έγιναν ο προμηθευτής ανάγκης για Ευρώπη και Ασία. Το WTI είχε φτάσει να διαπραγματεύεται με discount έως 20,69 δολάρια έναντι του Brent τον Μάρτιο, κάνοντας το αμερικανικό αργό πιο ελκυστικό για ξένους αγοραστές.
Αλλά έχασε στο βαθύτερο στρατηγικό επίπεδο, αν ο στόχος ήταν να αποδείξει ότι οι ΗΠΑ «ελέγχουν» το Ορμούζ. Δεν το ελέγχουν. Το Ορμούζ παραμένει γεωγραφικά και στρατιωτικά ευάλωτο σε Ιράν και Ομάν, και η αγορά είδε στην πράξη ότι ούτε οι ΗΠΑ ούτε οι σύμμαχοί τους μπορούν να αντικαταστήσουν εύκολα 20 εκατ. βαρέλια ημερησίως από τον Περσικό Κόλπο. Το προσχέδιο συμφωνίας, σύμφωνα με το Reuters, προβλέπει άνοιγμα του στενού εντός 30 ημερών υπό ιρανικές διευθετήσεις, όχι απλή επιβολή αμερικανικής ελεύθερης ναυσιπλοΐας.
Άρα ο Τραμπ πήρε τη φωτογραφία της αποκλιμάκωσης, αλλά το Ιράν κράτησε τη γεωπολιτική υπενθύμιση: μπορεί να αναστατώσει την παγκόσμια αγορά ενέργειας σε λίγες ημέρες. Αυτό είναι το σκληρό συμπέρασμα.
Το τελικό συμπέρασμα
Ο πόλεμος στο Ορμούζ επιτάχυνε κάτι που ήδη υπήρχε: τη μετατόπιση της ενεργειακής ισχύος προς τον Ατλαντικό. Οι ΗΠΑ απέκτησαν ρόλο προμηθευτή ασφαλείας. Η Νότια Αμερική αναδείχθηκε σε ανερχόμενο swing supplier. Οι ασφαλιστές, οι ναυτιλιακές και οι traders κέρδισαν από το χάος. Οι Ασιάτες εισαγωγείς και οι χώρες του Κόλπου χωρίς εναλλακτικές έξοδοι πλήρωσαν το κόστος.
Σε δολάρια, το άμεσο πρόσθετο ακαθάριστο όφελος για ΗΠΑ και Νότια Αμερική μπορεί να εκτιμηθεί γύρω στα 22–24 δισ. δολάρια στο πρώτο πεντάμηνο, με βάση τις πρόσθετες εξαγωγές και τιμές 80–90 δολαρίων ανά βαρέλι. Το ευρύτερο εμπορικό κενό από τη Μέση Ανατολή ήταν πολλαπλάσιο, περίπου 57 δισ. δολάρια σε θεωρητική αξία χαμένων ή εκτοπισμένων βαρελιών.
Και πολιτικά; Ο Τραμπ μπορεί να πει ότι κέρδισε επειδή έριξε τις τιμές και έφερε συμφωνία. Αλλά η αγορά είδε κάτι πιο βαθύ: η αμερικανική ισχύς δεν κατάργησε τον εκβιασμό του Ορμούζ. Απλώς τον διαχειρίστηκε. Αυτό δεν είναι καθαρή νίκη. Είναι ακριβή υπενθύμιση ότι το πετρέλαιο παραμένει γεωπολιτικό όπλο.