Το μνημόνιο κατανόησης ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν δεν είναι – και δεν θα μπορούσε να είναι – ένα απλό κείμενο κατάπαυσης πυρός. Είναι η πρώτη αποτύπωση μιας νέας, εύθραυστης ισορροπίας στη Μέση Ανατολή αλλά και ένας οδικός χάρτης 14 βασικών σημείων για την επόμενη ημέρα όχι μόνο στις σχέσεις Τεχεράνης–Ουάσιγκτον αλλά για ολόκληρη την Μέση Ανατολή.
Στα χαρτιά τερματίζει τις εχθροπραξίες, ανοίγει ξανά τα Στενά του Ορμούζ και επαναφέρει την Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη στο τραπέζι των πυρηνικών διαπραγματεύσεων. Στην πράξη, όμως, κάνει κάτι πιο δομικό: μεταφέρει το βάρος από το πεδίο της στρατιωτικής πίεσης στο πεδίο της πολιτικής συναλλαγής.
Η στιγμή της υπογραφής της συμφωνίας από τον Ντόναλντ Τραμπ
Η πρώτη και πιο φορτισμένη διατύπωση αφορά τον Λίβανο. Το κείμενο δεν μιλά απλώς για λήξη των επιχειρήσεων ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν. Προβλέπει άμεσο και μόνιμο τερματισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων «σε όλα τα μέτωπα», συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου, και δέσμευση για σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας και κυριαρχίας του. Αυτό είναι το σημείο που διαβάζεται στο Ισραήλ ως κόκκινος συναγερμός. Διότι ο Λίβανος δεν εμφανίζεται ως παράπλευρη κρίση. Μπαίνει στον πυρήνα ενός αμερικανοϊρανικού κειμένου. Η Τεχεράνη αποκτά έτσι ένα διπλωματικό εργαλείο για κάθε μελλοντικό ισραηλινό πλήγμα κατά της Χεζμπολάχ ή για κάθε συζήτηση γύρω από τη νότια ζώνη ασφαλείας.
Για το Ισραήλ, αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο προηγούμενο. Η κυβέρνηση Νετανιάχου δεν θέλει σε καμία περίπτωση να συνδεθεί το ιρανικό ζήτημα με τον Λίβανο. Δεν θέλει η Χεζμπολάχ να περάσει έμμεσα κάτω από μια ομπρέλα αμερικανοϊρανικής συνεννόησης και δεν θέλει να περιοριστεί η ελευθερία δράσης του ισραηλινού στρατού από μια συμφωνία στην οποία το ίδιο δεν έχει υπογράψει.
Το δεύτερο θεμέλιο του μνημονίου είναι η αμοιβαία δέσμευση μη επέμβασης. Οι δύο πλευρές αναλαμβάνουν να σέβονται η μία την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της άλλης και να μην παρεμβαίνουν στις εσωτερικές υποθέσεις τους. Η φράση μοιάζει τυπική. Δεν είναι. Έρχεται μετά από χρόνια ανοιχτής εχθρότητας, κατηγοριών για επιχειρήσεις επιρροής, σχεδίων αποσταθεροποίησης, στοχευμένων ενεργειών και ρητορικής αλλαγής καθεστώτος. Για την Τεχεράνη, η διατύπωση αυτή λειτουργεί ως πολιτική ασφάλεια. Για τον Τραμπ, είναι μια υποχώρηση από τη γλώσσα της πλήρους ανατροπής προς τη γλώσσα της διαχείρισης.
Ο πρόεδρος του Ιράν με την υπογεγραμμένη συμφωνία στα χέρια του
Το χρονοδιάγραμμα που προβλέπεται είναι ασφυκτικό: τελική συμφωνία μέσα σε 60 ημέρες, με δυνατότητα παράτασης. Στην πραγματικότητα, δύσκολα μπορεί κανείς να πιστέψει ότι μέσα σε δύο μήνες θα λυθούν το πυρηνικό πρόγραμμα, οι κυρώσεις, τα δεσμευμένα κεφάλαια, το καθεστώς του Ορμούζ, ο ρόλος των περιφερειακών δυνάμεων και η παρουσία αμερικανικών δυνάμεων κοντά στο Ιράν. Οι 60 ημέρες είναι περισσότερο πολιτικό παρά τεχνικό χρονοδιάγραμμα. Ο Τραμπ χρειάζεται άμεση εικόνα επιτυχίας. Το Ιράν χρειάζεται άμεση οικονομική ανάσα. Και οι δύο χρειάζονται χρόνο χωρίς πόλεμο.
Εκεί όπου η συμφωνία γίνεται αμέσως χειροπιαστή είναι στη θάλασσα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται να αρχίσουν αμέσως την άρση του ναυτικού αποκλεισμού και να τον τερματίσουν πλήρως μέσα σε 30 ημέρες. Παράλληλα, μετά την τελική συμφωνία, προβλέπεται απομάκρυνση αμερικανικών δυνάμεων από την εγγύτητα του Ιράν. Πρόκειται για καθαρή νίκη της Τεχεράνης. Το Ιράν αποκτά ξανά δυνατότητα εξαγωγών, εισαγωγών και οικονομικής λειτουργίας. Για την Ουάσιγκτον, όμως, υπάρχει τίμημα: χάνει έναν από τους βασικούς μοχλούς πίεσης πριν κλείσει το δυσκολότερο κομμάτι της διαπραγμάτευσης.
Ακόμη πιο ευαίσθητο είναι το σημείο για τα Στενά του Ορμούζ. Το Ιράν δεσμεύεται να εξασφαλίσει ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων χωρίς χρέωση – αλλά μόνο για 60 ημέρες. Η λεπτομέρεια αυτή μπορεί να αποδειχθεί στρατηγική. Αν μετά το δίμηνο η Τεχεράνη αποκτήσει δυνατότητα επιβολής τελών ή νέο ρόλο στη διαχείριση της διέλευσης, τότε το παγκόσμιο εμπόριο ενέργειας δεν επιστρέφει ακριβώς στην προπολεμική κανονικότητα. Μπαίνει σε ένα νέο καθεστώς, όπου ο έλεγχος ενός από τους σημαντικότερους θαλάσσιους διαδρόμους του κόσμου θα περνά μέσα από πολιτική συνεννόηση με το Ιράν και το Ομάν, αλλά και με τα υπόλοιπα παράκτια κράτη του Περσικού Κόλπου.
Το οικονομικό σκέλος είναι εξίσου βαρύ. Το μνημόνιο προβλέπει σχέδιο τουλάχιστον 300 δισ. δολαρίων για την ανοικοδόμηση και οικονομική ανάπτυξη του Ιράν, με συμμετοχή περιφερειακών εταίρων. Ο Τραμπ επιμένει ότι οι ΗΠΑ δεν θα βάλουν οι ίδιες τα χρήματα. Αφήνει, όμως, ανοικτό τον δρόμο για χρηματοδότηση από κράτη του Κόλπου. Για την Τεχεράνη, αυτό ισοδυναμεί με προοπτική επανένταξης. Για τις μοναρχίες του Κόλπου, μπορεί να είναι το τίμημα μιας δύσκολης σταθερότητας. Για τον Τραμπ, είναι πολιτικός κίνδυνος, καθώς θυμίζει – σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα – τις κατηγορίες που ο ίδιος απηύθυνε κατά της συμφωνίας του 2015.
Στην καρδιά του παζαριού βρίσκονται οι κυρώσεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αναλαμβάνουν να τερματίσουν, βάσει συμφωνημένου χρονοδιαγράμματος, τις κυρώσεις του ΟΗΕ, τις αποφάσεις της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας και τις αμερικανικές πρωτογενείς και δευτερογενείς κυρώσεις. Αυτή είναι η πραγματική ανταμοιβή που ζητά το Ιράν. Χωρίς άρση κυρώσεων, καμία ιρανική ηγεσία δεν θα δεχθεί ουσιαστικές πυρηνικές παραχωρήσεις. Το κρίσιμο ερώτημα είναι η σειρά: τι αίρεται πρώτο, τι μένει ως εγγύηση και ποιος θα πιστοποιεί ότι η Τεχεράνη τηρεί τις δεσμεύσεις της.
Το πυρηνικό ζήτημα, παρά τη σημασία του, παραμένει το πιο ασαφές τμήμα του κειμένου. Το Ιράν «επαναβεβαιώνει» ότι δεν θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Η λέξη έχει βάρος, αλλά όχι νέα ουσία. Η Τεχεράνη έχει ήδη αναλάβει αντίστοιχη δέσμευση στο πλαίσιο της Συνθήκης Μη Διάδοσης. Το νέο στοιχείο είναι η πρόβλεψη για υποβάθμιση του εμπλουτισμένου υλικού υπό την εποπτεία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας. Όμως το υλικό δεν προβλέπεται να φύγει από τη χώρα. Και αυτό αφήνει ανοιχτό το μεγάλο ερώτημα: αν το Ιράν θα χάσει πραγματικά την πυρηνική του δυνατότητα ή αν απλώς θα την παγώσει σε χαμηλότερη ένταση.
Μέχρι την τελική συμφωνία, οι δύο πλευρές συμφωνούν να διατηρήσουν το σημερινό status quo. Το Ιράν δεν θα προχωρήσει το πυρηνικό του πρόγραμμα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα επιβάλουν νέες κυρώσεις ούτε θα αναπτύξουν πρόσθετες δυνάμεις στην περιοχή. Αυτό δημιουργεί μια γραμμή βάσης για τις διαπραγματεύσεις. Περιορίζει, όμως, και την αμερικανική δυνατότητα κλιμάκωσης. Ουσιαστικά, το πρόγραμμα δεν λύνεται. Παγώνει όπως βρίσκεται μετά τα πλήγματα, με εγκαταστάσεις κατεστραμμένες ή ημιλειτουργικές και με το εμπλουτισμένο υλικό να παραμένει το μεγάλο αγκάθι.
Η άμεση οικονομική ανάσα για την Τεχεράνη δεν περιορίζεται εκεί. Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών θα εκδώσει εξαιρέσεις για τις εξαγωγές ιρανικού αργού, πετρελαϊκών προϊόντων και συναφών υπηρεσιών – από τραπεζικές συναλλαγές μέχρι ασφάλειες και μεταφορές. Επιπλέον, τα παγωμένα ή περιορισμένα ιρανικά κεφάλαια θα καταστούν διαθέσιμα με την εφαρμογή του μνημονίου. Η διατύπωση είναι ευρεία: τα χρήματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για πληρωμές προς οποιονδήποτε τελικό δικαιούχο ορίσει η Κεντρική Τράπεζα του Ιράν. Αυτό είναι ίσως από τα σημεία που θα προκαλέσουν τις πιο σφοδρές αντιδράσεις στην Ουάσιγκτον, καθώς μπορεί να διαβαστεί ως υπερβολικά μεγάλη οικονομική χαλάρωση πριν υπάρξει τελική πυρηνική συμφωνία.
Για να μη μείνει το μνημόνιο απλώς πολιτική δήλωση, προβλέπεται εκτελεστικός μηχανισμός παρακολούθησης της εφαρμογής του και της μελλοντικής συμμόρφωσης. Εκεί θα κριθεί μεγάλο μέρος της αξιοπιστίας του. Οι ΗΠΑ θα ζητήσουν επαληθεύσιμες δεσμεύσεις. Το Ιράν θα προσπαθήσει να αποφύγει ένα καθεστώς μόνιμης επιτήρησης. Το ίδιο ισχύει και για τη σειρά των επόμενων βημάτων: πρώτα ξεκινούν η παύση των επιχειρήσεων, η άρση του αποκλεισμού, το άνοιγμα του Ορμούζ, οι πετρελαϊκές εξαιρέσεις και η αποδέσμευση κεφαλαίων – και μετά η ουσιαστική διαπραγμάτευση για την τελική συμφωνία. Αυτό είναι το πιο ευάλωτο σημείο για την Ουάσιγκτον και το πιο χρήσιμο για την Τεχεράνη. Το Ιράν παίρνει μπροστά τα άμεσα οφέλη. Οι ΗΠΑ παίρνουν μπροστά την παύση του πολέμου και την επαναλειτουργία του Ορμούζ. Το πυρηνικό, όμως, μένει για τη δεύτερη φάση.
Η τελική συμφωνία, αν υπάρξει, θα εγκριθεί με δεσμευτικό ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Αυτό θα της έδινε θεσμικό βάρος και διεθνή κάλυψη. Αλλά το «αν» είναι τεράστιο. Το χάσμα στα πυρηνικά παραμένει. Το Ισραήλ δεν έχει λόγο να αισθάνεται ασφαλές. Οι επικριτές του Τραμπ θα μιλήσουν για πρόωρες παραχωρήσεις. Η Τεχεράνη θα προσπαθήσει να μετατρέψει την οικονομική ανάσα σε διαπραγματευτικό χρόνο.
Η συγκεκριμένη συμφωνία δεδομένα δεν λύνει τον ιρανικό γόρδιο δεσμό. Τον παγώνει. Δεν διαλύει το πυρηνικό πρόγραμμα. Το μεταφέρει σε νέο γύρο διαπραγμάτευσης. Δεν επαναφέρει πλήρως την παλιά τάξη στον Περσικό Κόλπο. Δημιουργεί μια νέα, πιο σύνθετη ισορροπία, όπου το Ιράν βγαίνει τραυματισμένο αλλά όχι ηττημένο, οι ΗΠΑ εμφανίζονται ως δύναμη που σταμάτησε τον πόλεμο αλλά έχασε μέρος της πίεσης, και το Ισραήλ μένει με το πιο δύσκολο ερώτημα: μέχρι πού μπορεί να δεχθεί μια συμφωνία που περιορίζει τον πόλεμο, αλλά δεν εξαφανίζει την απειλή.