Η συζήτηση για τη λαθρομετανάστευση έχει παγιδευτεί για χρόνια ανάμεσα σε δύο ψέματα. Το πρώτο είναι το ψέμα του άτεγκτου κυνισμού, που βλέπει κάθε ξένο ως απειλή και κάθε κατατρεγμένο ως εισβολέα. Το δεύτερο, όμως, υπήρξε ακόμη πιο καταστροφικό, γιατί ντύθηκε με τον μανδύα της ηθικής: η ιδέα ότι κάθε παράνομη είσοδος μπορεί να βαφτίζεται ανθρωπισμός, κάθε απουσία εγγράφων μπορεί να γίνεται ανεκτή, κάθε αδυναμία ταυτοποίησης μπορεί να παρακάμπτεται και κάθε κοινωνική επιβάρυνση μπορεί να φορτώνεται αδιαμαρτύρητα στις πλάτες των πολιτών.
Αυτό το δεύτερο ψέμα είναι που διέλυσε τη σοβαρή συζήτηση. Και σε αυτό το ψέμα η Αριστερά, ιδιαίτερα η μεταπολιτευτική, δικαιωματιστική και μετα-εργατική Αριστερά, έχει βαριά πολιτική ευθύνη. Όχι επειδή μόνο αυτή άνοιξε τα σύνορα. Όχι επειδή μόνο αυτή επέτρεψε την ανεξέλεγκτη είσοδο. Αλλά επειδή αυτή προσέδωσε στην αδυναμία του κράτους ιδεολογική νομιμοποίηση. Μετέτρεψε την εξαίρεση σε κανόνα. Μετέτρεψε τον έλεγχο σε «ρατσισμό». Μετέτρεψε τη φύλαξη των συνόρων σε «ακροδεξιά εμμονή». Μετέτρεψε την ένταξη σε δευτερεύον ζήτημα και την απλή παρουσία σε δικαίωμα.
Το αποτέλεσμα ήταν αναπόφευκτο. Όταν ένα κράτος δίνει το μήνυμα ότι όποιος μπαίνει, μένει· όταν η απώλεια ή καταστροφή εγγράφων δεν συνεπάγεται ουσιαστικό αποκλεισμό· όταν η ταυτοποίηση γίνεται διαδικαστική λεπτομέρεια και όχι προϋπόθεση εθνικής ασφάλειας· όταν οι επιστροφές μένουν στα χαρτιά· τότε το σύστημα δεν προστατεύει πια τον πρόσφυγα. Προστατεύει τον τυχοδιώκτη, τον διακινητή, τον παραβάτη και τελικά τον εγκληματία που ξέρει ότι η ευρωπαϊκή γραφειοκρατία είναι αργή, φοβική και πολιτικά ενοχική.
Το πολιτικό κίνητρο πίσω από τον ανθρωπισμό
Η Αριστερά δεν αντιμετώπισε τη μαζική παράτυπη μετανάστευση μόνο ως ανθρωπιστικό ζήτημα. Την αντιμετώπισε και ως πολιτικό υποκατάστατο. Όσο η παραδοσιακή εργατική τάξη της Δύσης έπαυε να είναι η φτωχή, εξαθλιωμένη, βιομηχανική μάζα του 19ου αιώνα, τόσο η Αριστερά άρχισε να χάνει το ιστορικό της ακροατήριο. Ο εργάτης απέκτησε σπίτι, αυτοκίνητο, αποταμίευση, ιδιοκτησία, οικογένεια, φορολογική συνείδηση και τελικά περισσότερα να χάσει από όσα του υποσχόταν η επαναστατική ρητορεία.
Εκεί γεννήθηκε το υπαρξιακό αδιέξοδο. Η Αριστερά έπαψε σταδιακά να είναι κόμμα των εργατών και έγινε κόμμα των «ταυτοτήτων», των μειονοτήτων, των δικαιωματικών δικτύων, των ΜΚΟ, των ανοιχτών συνόρων, των πανεπιστημιακών θεωριών και της μόνιμης ενοχής της Δύσης. Ο ξένος, ο μετανάστης, ο χωρίς χαρτιά, ο κοινωνικά αόρατος, έγινε σταδιακά ο νέος φαντασιακός φορέας της ιστορικής αποστολής που κάποτε αποδιδόταν στον προλετάριο.
Έτσι η παράνομη είσοδος δεν αντιμετωπίστηκε ως πρόβλημα κρατικής κυριαρχίας, αλλά ως εν δυνάμει πολιτικό κεφάλαιο. Ο μετανάστης δεν ήταν πια μόνο άνθρωπος που ζητούσε προστασία. Ήταν ο μελλοντικός ψηφοφόρος, ο μελλοντικός δικαιούχος, ο μελλοντικός θαμώνας μιας ιδεολογίας που αδυνατούσε να πείσει τους γηγενείς πολίτες. Η ένταξη έγινε δευτερεύουσα. Η παραμονή έγινε πρωτεύουσα. Και το κράτος δικαίου άρχισε να μοιάζει με μηχανισμό επιβράβευσης της παραβίασής του.
Όταν καίγονται μαζί τα χλωρά με τα ξερά
Το τραγικότερο είναι ότι από αυτή την πολιτική βλάβη δεν ζημιώνονται μόνο οι κοινωνίες υποδοχής. Ζημιώνονται και οι πραγματικά κατατρεγμένοι. Ζημιώνονται οι άνθρωποι που φεύγουν από πολέμους, διώξεις, θρησκευτικό φανατισμό, κρατική κατάρρευση, λιμούς και πραγματικό κίνδυνο ζωής. Ζημιώνονται όσοι θα έπρεπε να εξετάζονται γρήγορα, σοβαρά, αυστηρά και δίκαια. Ζημιώνονται όσοι μπορούν να ενταχθούν, να εργαστούν, να σεβαστούν τη χώρα που τους δέχεται και να γίνουν μέρος της κοινωνίας.
Όταν όμως το σύστημα επιτρέπει να μπαίνουν όλοι στο ίδιο καλάθι, τότε η κοινωνική αντίδραση γίνεται τυφλή. Και τότε συμβαίνει ακριβώς αυτό που λέει η ελληνική λαϊκή παροιμία: μαζί με τα χλωρά καίγονται και τα ξερά. Ο πολίτης δεν κάθεται να διαχωρίσει τον πρόσφυγα από τον οικονομικό μετανάστη, τον εργατικό άνθρωπο από τον παραβατικό, τον κυνηγημένο από τον διακινητή, τον άνθρωπο που ψάχνει ζωή από εκείνον που αναζητά απλώς μια πιο ανεκτική κοινωνία για να συνεχίσει την αντικοινωνική συμπεριφορά του.
Η οργή γενικεύεται. Η καχυποψία γενικεύεται. Η απαίτηση για κλειστά σύνορα γενικεύεται. Και τότε η πρώτη ήττα είναι η ήττα του πραγματικού ασύλου. Διότι το άσυλο δεν καταστρέφεται μόνο από τους σκληρούς. Καταστρέφεται και από τους αφελείς. Καταστρέφεται από όσους το μετατρέπουν σε διάτρητη διαδικασία, χωρίς ταυτοποίηση, χωρίς γρήγορες αποφάσεις, χωρίς επιστροφές, χωρίς διαχωρισμό και χωρίς σοβαρή ένταξη.
Η Ευρώπη ως εργαστήριο αποτυχίας
Η Σουηδία υπήρξε για χρόνια το σύμβολο της ανοιχτής, πολυπολιτισμικής, ηθικά αυτάρεσκης Ευρώπης. Ένα κράτος πρόνοιας υψηλής ποιότητας πίστεψε ότι μπορεί να απορροφήσει μεγάλες ροές χωρίς να απαιτήσει επαρκή κοινωνική προσαρμογή, χωρίς να επιβάλει καθαρούς όρους ένταξης, χωρίς να συνδέσει δικαιώματα με υποχρεώσεις. Το αποτέλεσμα δεν ήταν η ουτοπία. Ήταν η δημιουργία παράλληλων κοινωνιών, περιοχών αποκλεισμού, γλωσσικών και πολιτισμικών θυλάκων, μέσα στους οποίους το κράτος έχασε σταδιακά τον πλήρη έλεγχο.
Το σουηδικό παράδειγμα είναι διδακτικό ακριβώς επειδή δεν αφορά μια φτωχή, ανοργάνωτη χώρα. Αφορά ένα κράτος με θεσμούς, λεφτά, διοίκηση και κοινωνική κουλτούρα εμπιστοσύνης. Αν ακόμη και εκεί η μαζική απορρόφηση χωρίς σκληρό πλαίσιο ένταξης οδήγησε σε κοινωνικές ρωγμές, τότε το πρόβλημα δεν είναι η «κακή επικοινωνία». Είναι η ίδια η υπόθεση ότι η κοινωνία μπορεί να αντέχει απεριόριστες εισόδους χωρίς να αλλοιώνεται η εσωτερική της συνοχή.
Η Γερμανία δείχνει το δεύτερο σκέλος της αποτυχίας: τις επιστροφές που δεν γίνονται. Όταν κάποιος έχει κριθεί ότι δεν δικαιούται να παραμείνει, αλλά τελικά μένει επειδή δεν υπάρχουν έγγραφα, επειδή δεν εξακριβώνεται η ταυτότητά του, επειδή η χώρα προέλευσης δεν συνεργάζεται ή επειδή η γραφειοκρατία φοβάται να λειτουργήσει, τότε η απόφαση απόρριψης χάνει το νόημά της. Το κράτος λέει «φύγε», αλλά στην πράξη λέει «μείνε». Αυτή η αντίφαση είναι το οξυγόνο των διακινητών.
Το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνει το τρίτο σκέλος: τη μετατροπή του ασύλου σε εσωτερική πολιτική κρίση. Οι μικρές βάρκες της Μάγχης έγιναν σύμβολο κρατικής αδυναμίας. Η στέγαση δεκάδων χιλιάδων αιτούντων άσυλο σε ξενοδοχεία έγινε σύμβολο κοινωνικής πρόκλησης. Οι τοπικές κοινωνίες αισθάνονται ότι αποφάσεις τεράστιου κόστους λαμβάνονται πάνω από το κεφάλι τους. Και κάθε μεμονωμένο περιστατικό παραβατικότητας, κάθε σοβαρή κατηγορία, κάθε εικόνα κρατικής αδυναμίας, πολλαπλασιάζει την πολιτική οργή.
Η Δανία, από την άλλη, δείχνει ότι υπάρχει διαφορετικός δρόμος. Δεν αρκεί να λέει ένα κράτος «καλωσορίσατε». Πρέπει να λέει και «εδώ υπάρχουν κανόνες». Γλώσσα, εργασία, αυτάρκεια, υποχρεώσεις, σαφή όρια, αποδοχή του πολιτισμικού και νομικού πλαισίου της χώρας. Όχι ως πράξη εχθρότητας, αλλά ως προϋπόθεση κοινωνικής ειρήνης. Χωρίς εργασία δεν υπάρχει ένταξη. Χωρίς γλώσσα δεν υπάρχει κοινωνική συμμετοχή. Χωρίς σεβασμό των νόμων δεν υπάρχει συμβίωση. Και χωρίς επιστροφές δεν υπάρχει μεταναστευτική πολιτική, υπάρχει απλώς διαχείριση τετελεσμένων.
Η Ελλάδα στο επίκεντρο της αντίφασης
Η Ελλάδα γνωρίζει καλύτερα από πολλούς τι σημαίνει σύνορο που γίνεται διάδρομος. Το Αιγαίο και ο Έβρος δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Είναι γεωγραφία πίεσης. Είναι σημεία όπου συγκρούεται ο ανθρωπισμός με την κυριαρχία, η διάσωση με την αποτροπή, το διεθνές δίκαιο με την καθημερινή πραγματικότητα των τοπικών κοινωνιών.
Η χώρα έχει καθήκον να σώζει ανθρώπινες ζωές. Αυτό δεν τίθεται σε διαπραγμάτευση. Έχει όμως και καθήκον να γνωρίζει ποιος μπαίνει, γιατί μπαίνει, από πού έρχεται, αν κινδυνεύει πραγματικά, αν δικαιούται προστασία και αν μπορεί να επιστραφεί όταν δεν τη δικαιούται. Όταν αυτά δεν απαντώνται καθαρά, τότε το κράτος παύει να είναι κράτος. Γίνεται χώρος διέλευσης, αποθήκευσης και πολιτικής υποκρισίας.
Το πρόβλημα δεν λύνεται με συνθήματα ούτε με κραυγές. Λύνεται με τρεις αρχές. Πρώτον, απόλυτη διάκριση πρόσφυγα και παράτυπου οικονομικού μετανάστη. Δεύτερον, ταχύτατη ταυτοποίηση και εξέταση ασύλου με πραγματικές επιστροφές όσων απορρίπτονται. Τρίτον, ένταξη μόνο με όρους εργασίας, γλώσσας, σεβασμού των νόμων και αποδοχής του πολιτισμικού πλαισίου της χώρας. Όποιος θέλει να γίνει μέρος της κοινωνίας, πρέπει να το αποδεικνύει στην πράξη. Όποιος δεν θέλει, δεν μπορεί να απαιτεί από την κοινωνία να τον συντηρεί.
Η αποτυχία της αριστερής ηθικολογίας
Η Αριστερά πίστεψε ότι μπορεί να αντικαταστήσει την πολιτική με την ενοχή. Ότι αρκεί να κατηγορεί τη Δύση, τον καπιταλισμό, την αποικιοκρατία, τα σύνορα, την αστυνομία, τον εθνικό κορμό, την οικογένεια, τη θρησκεία, την παράδοση. Όμως οι κοινωνίες δεν λειτουργούν μόνο με αφηγήματα ενοχής. Λειτουργούν με εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη απαιτεί κανόνες.
Όταν ο πολίτης βλέπει ότι εκείνος πληρώνει φόρους, δίνει στοιχεία, έχει ΑΦΜ, έχει πρόστιμα, έχει υποχρεώσεις, έχει ελέγχους, ενώ κάποιος άλλος εισέρχεται χωρίς έγγραφα και αντιμετωπίζεται ως αυτόματος δικαιούχος προστασίας, τότε η αίσθηση δικαιοσύνης καταρρέει. Όταν ο πολίτης βλέπει ότι το κράτος είναι αυστηρό με τον νομοταγή και επιεικές με τον παράνομο, τότε δεν ριζοσπαστικοποιείται επειδή είναι «ακροδεξιός». Ριζοσπαστικοποιείται επειδή αισθάνεται ότι τον κοροϊδεύουν.
Εδώ βρίσκεται το μεγάλο λάθος της Αριστεράς. Νόμισε ότι η κοινωνική ανοχή είναι ανεξάντλητη. Δεν είναι. Νόμισε ότι η εθνική συνοχή είναι ξεπερασμένη έννοια. Δεν είναι. Νόμισε ότι τα σύνορα είναι ηθικό κατάλοιπο του παρελθόντος. Δεν είναι. Νόμισε ότι ο μετανάστης μπορεί να γίνει νέο πολιτικό υποκείμενο χωρίς να έχει προηγηθεί κοινωνική ένταξη. Δεν μπορεί.
Το υπαρξιακό αδιέξοδο
Στο βάθος, το μεταναστευτικό είναι και καθρέφτης της κρίσης της Αριστεράς. Η παλιά Αριστερά γεννήθηκε μέσα στη βιομηχανική φτώχεια. Είχε απέναντί της τον εργοστασιάρχη και δίπλα της τον εργάτη. Είχε μια απλή, σχεδόν μυθική αφήγηση: οι πολλοί εναντίον των λίγων, η εργασία εναντίον του κεφαλαίου, οι φτωχοί εναντίον των πλουσίων.
Αλλά η Δύση άλλαξε. Οι κοινωνίες πλούτισαν. Οι εργάτες έγιναν μικροϊδιοκτήτες, επαγγελματίες, καταναλωτές, γονείς που θέλουν ασφάλεια, πολίτες που θέλουν τάξη, άνθρωποι που δεν βλέπουν την πατρίδα ως καταπίεση αλλά ως προστασία. Η Αριστερά, αντί να αναμετρηθεί με αυτή την αλλαγή, αναζήτησε νέο ακροατήριο. Και το βρήκε στον ξένο, στον περιθωριακό, στον χωρίς χαρτιά, στον άνθρωπο που μπορεί να παρουσιαστεί ως μόνιμο θύμα της Δύσης.
Αυτή είναι η βαθύτερη αποτυχία της. Δεν υπερασπίστηκε τον πρόσφυγα με σοβαρότητα. Τον χρησιμοποίησε ως σύμβολο. Δεν υπερασπίστηκε την ένταξη. Υπερασπίστηκε την αδιαφοροποίητη αποδοχή. Δεν υπερασπίστηκε τη δικαιοσύνη. Υπερασπίστηκε την ενοχική εξαίρεση. Και στο τέλος, με αυτή την πολιτική, δεν στράφηκε μόνο εναντίον των κοινωνιών υποδοχής. Στράφηκε και εναντίον των ίδιων των ανθρώπων που πραγματικά χρειάζονται προστασία.
Η απάντηση, λοιπόν, δεν είναι ούτε η απανθρωπιά ούτε η αφέλεια. Είναι το κράτος. Είναι τα σύνορα. Είναι η ταυτοποίηση. Είναι οι επιστροφές. Είναι η εργασία. Είναι η ένταξη. Είναι η διάκριση ανάμεσα στον πρόσφυγα και στον παράνομο μετανάστη. Είναι η διάκριση ανάμεσα στον άνθρωπο που ζητά σωτηρία και σε εκείνον που εκμεταλλεύεται μια κοινωνία που έμαθε να ντρέπεται να υπερασπιστεί τον εαυτό της.
Γιατί μια χώρα που δεν ξέρει ποιον δέχεται, δεν κάνει ανθρωπισμό. Κάνει παραίτηση. Και μια κοινωνία που παραιτείται από το δικαίωμα να βάζει όρια, αργά ή γρήγορα θα δει τα όρια να τα βάζουν άλλοι: οι διακινητές, οι συμμορίες, οι παράλληλες κοινότητες και η οργή των ίδιων των πολιτών της.
Ι.Α.Φ