Πάνω από 1.000 κυρώσεις στο Ιράν σε 18 μήνες — κι όμως η Τεχεράνη δεν λύγισε. Γιατί το ισχυρότερο μη στρατιωτικό όπλο της Ουάσιγκτον χάνει τη δραστικότητά του.
Η συμφωνία που υπεγράφη αυτή την εβδομάδα μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, με νίκη της αμερικανικής πίεσης: χαλάρωση των οικονομικών περιορισμών έναντι της ελεύθερης κίνησης των πλοίων, με την προοπτική μόνιμης άρσης των κυρώσεων εφόσον το Ιράν παροπλίσει το πυρηνικό του πρόγραμμα. Πίσω όμως από τη διπλωματική επιτυχία κρύβεται μια αμήχανη ομολογία: για να φέρει την Τεχεράνη στο τραπέζι, ο Λευκός Οίκος του Ντόναλντ Τραμπ χρειάστηκε τελικά να αποκλείσει φυσικά τα ιρανικά λιμάνια. Οι χίλιες και πλέον κυρώσεις των τελευταίων δεκαοκτώ μηνών δεν αρκούσαν.
Αυτή η λεπτομέρεια συμπυκνώνει ένα ευρύτερο πρόβλημα. Η οικονομική πίεση, το προνομιακό εργαλείο της αμερικανικής ισχύος για δεκαετίες, αποδεικνύεται ολοένα και λιγότερο ικανή να κάμψει τα καθεστώτα που στοχεύει.
Το οικονομικό οπλοστάσιο που δεν τρομάζει πια
Τα νούμερα αποτυπώνουν μια κλιμάκωση χωρίς προηγούμενο. Σύμφωνα με το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών, οι νέες καταχωρίσεις κυρώσεων εκτοξεύθηκαν από 880 το 2017 σε πάνω από 3.000 το 2024. Όσο όμως πολλαπλασιάζονται τα μέτρα, τόσο εμφανέστερα γίνονται τα όριά τους.
Η Βόρεια Κορέα συνεχίζει απρόσκοπτα το πυρηνικό της πρόγραμμα και είναι πλουσιότερη από ποτέ. Η ρωσική οικονομία δέχθηκε σοβαρά πλήγματα μετά την εισβολή στην Ουκρανία, αλλά ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν εγκατέλειψε τον πόλεμο. Στη Βενεζουέλα, ο Νικολάς Μαδούρο επιβίωσε επί μία δεκαετία υπό καθεστώς κυρώσεων — και απομακρύνθηκε τελικά μόνο όταν αμερικανικές δυνάμεις τον ανέτρεψαν διά της βίας. Η Μιανμάρ παραμένει στα χέρια της στρατιωτικής χούντας. Η Κούβα, παρά τη φυγή ξένων επιχειρήσεων, αντέχει.
Το κοινό συμπέρασμα είναι σκληρό: το βάρος των κυρώσεων το επωμίζονται κατά κανόνα οι απλοί πολίτες, ενώ οι ηγεσίες αντιστέκονται.
Η ιρανική αντοχή και το χαρτί του Ορμούζ
Η περίπτωση του Ιράν είναι η πιο διδακτική. Οι κυρώσεις έπληξαν πραγματικά την οικονομία του και τροφοδότησαν λαϊκή δυσαρέσκεια που απειλεί μακροπρόθεσμα την επιβίωση του καθεστώτος. Παρ’ όλα αυτά, η Τεχεράνη βρήκε τον τρόπο να εξακολουθεί να εισπράττει δισεκατομμύρια — κυρίως πουλώντας πετρέλαιο στην Κίνα, με έσοδα που εκτιμώνται σε 43 δισ. δολάρια μόνο για το 2024.
Αυτή η ροή εσόδων αποδυνάμωσε καθοριστικά τη διαπραγματευτική θέση της Ουάσιγκτον. Κι ενώ η αμερικανική κυβέρνηση μπορεί ακόμη να πετύχει τους στόχους της, αναλυτές επισημαίνουν ότι το Ιράν κρατά πολλά χαρτιά — με κορυφαίο τον έλεγχο του Στενού του Ορμούζ, της πιο κρίσιμης ναυτιλιακής αρτηρίας ενέργειας στον πλανήτη. Όσο η Τεχεράνη συσσωρεύει έσοδα από το πετρέλαιο, τόσο μεγαλύτερη είναι η αντοχή της απέναντι στις αμερικανικές αξιώσεις.
Δεν λείπουν και οι εσωτερικές επικρίσεις. «Γεράκια» Ρεπουμπλικάνοι θεωρούν ότι η συμφωνία προσφέρει υπερβολικές παραχωρήσεις — μεταξύ άλλων προσωρινές εξαιρέσεις που επιτρέπουν στο Ιράν να πουλά περισσότερο πετρέλαιο — χωρίς αντίστοιχα ανταλλάγματα στο πεδίο.
«Δεν φταίει το όπλο»: το πρόβλημα της εφαρμογής
Η ίδια η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να αναγνωρίζει την ανάγκη επανεξέτασης. Επιβράδυνε τον ρυθμό νέων κυρώσεων μέσα στο προηγούμενο έτος, ακόμη κι ενώ ενέτεινε την πίεση στην Τεχεράνη. Ο υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ υποστήριξε σε ομιλία του τον Μάιο ότι οι αποτελεσματικές κυρώσεις είναι επιθετικές, στοχευμένες και με σαφή χρονικά όρια, και ότι αναθεωρούνται «παρωχημένες» καταχωρίσεις ώστε τα μέτρα να μην παράγουν ανεπιθύμητες παρενέργειες.
Για αρκετούς ειδικούς, ωστόσο, το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στο εργαλείο αλλά στη χρήση του. «Οι κυρώσεις καθαυτές δεν ήταν χαλαρές», παρατηρεί ο Avi Vishnevitz του Center for Research of Terror Financing· χαλαρή ήταν η υλοποίηση και η επιβολή τους. Την ίδια ιδέα συμπυκνώνει εύστοχα ο Max Meizlish, πρώην αξιωματούχος επιβολής κυρώσεων του αμερικανικού Treasury, ο οποίος φοβάται ότι η συσσωρευμένη αποτυχία θα οδηγήσει στο εσφαλμένο συμπέρασμα πως οι κυρώσεις είναι άχρηστες: δεν θα έλεγε κανείς, σημειώνει, ότι ένα όπλο απλώς δεν λειτουργεί — θα ρωτούσε πώς το χρησιμοποιείς.
Η αρχιτεκτονική της παράκαμψης
Ιράν, Ρωσία και Βόρεια Κορέα έχουν στήσει εκτεταμένους μηχανισμούς αποφυγής, με εικονικές εταιρείες και μεσάζοντες σε τρεις βασικούς κόμβους: Κίνα, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Τουρκία. Το 2024, οι αμερικανικές αρχές έθεσαν στη μαύρη λίστα τον Ιρανό επιχειρηματία Ραμίν Τζαλαλιάν, ο οποίος —σύμφωνα με το Treasury— έστησε εταιρείες-βιτρίνες σε Χονγκ Κονγκ και ΗΑΕ διακινώντας 30 εκατ. δολάρια· εξακολουθεί έκτοτε να δραστηριοποιείται μέσω νέων σχημάτων. Η Πιονγκγιάνγκ, από την πλευρά της, έχει αντλήσει πάνω από 6 δισ. δολάρια τα τελευταία χρόνια κλέβοντας κρυπτονομίσματα, σύμφωνα με την εταιρεία ανάλυσης Chainalysis — χρήματα που τροφοδότησαν ακόμη και οικοδομική έκρηξη στην πρωτεύουσα.
Στο επίκεντρο αυτής της αρχιτεκτονικής βρίσκεται η Κίνα. Το χρηματοπιστωτικό της σύστημα και το γουάν έχουν γίνει κεντρικά εργαλεία για τη διακίνηση των εσόδων, ενώ οι κινεζικές τράπεζες διαμεσολαβούν στις πληρωμές προς ιρανικές εταιρείες-βιτρίνες. Κι όμως, η Δύση διστάζει να τιμωρήσει το Πεκίνο, φοβούμενη τις συνέπειες για το εμπόριο. Χαρακτηριστικό: καμία κινεζική τράπεζα δεν έχει κυρωθεί από τις ΗΠΑ για τη διευκόλυνση πληρωμών προς τη Ρωσία, όπως διαπίστωσε τον Νοέμβριο η αρμόδια αμερικανική επιτροπή (U.S.-China Economic and Security Review Commission). Η Elaine Dezenski του Foundation for Defense of Democracies προειδοποιεί για το πραγματικό διακύβευμα: μόλις εδραιωθούν οι εναλλακτικές διαδρομές, η μόχλευση χάνεται οριστικά.
Τα παραθυράκια εκ σχεδιασμού
Μέρος του προβλήματος είναι ενσωματωμένο εξαρχής στα ίδια τα μέτρα. Οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας άφησαν περιθώρια για κάποιες πωλήσεις ενέργειας, ιδίως προς την Ευρώπη. Και παρότι διευρύνθηκαν επί Τραμπ, ο πόλεμος με το Ιράν και η εκτόξευση των τιμών του πετρελαίου ανάγκασαν τον Αμερικανό πρόεδρο να τις χαλαρώσει από τον Μάρτιο — μια κίνηση που, σύμφωνα με οικονομικούς αναλυτές, απέφερε στη Μόσχα επιπλέον 2,4 δισ. δολάρια μόνο τον Μάιο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ρωσική περίπτωση είναι αποτυχία. Η βρετανική κυβέρνηση εκτιμά ότι οι παγκόσμιες κυρώσεις έχουν στερήσει από τη Ρωσία τουλάχιστον 450 δισ. δολάρια, με την οικονομία της να προβλέπεται να αναπτυχθεί φέτος μόλις κατά 1% και την εσωτερική πίεση στον Πούτιν να αυξάνεται. Παράλληλα όμως η Μόσχα διοχετεύει αδήλωτο εμπόριο μέσω Αρμενίας, Αζερμπαϊτζάν και Καζακστάν, τροφοδοτώντας τη βιομηχανία της και εισάγοντας από iPhone μέχρι γερμανικά αυτοκίνητα. Τα κρυπτονομίσματα, εξάλλου, καθιστούν τον έλεγχο ακόμη δυσκολότερο, καθώς το «ξέπλυμα» περνά από ανταλλακτήρια εκτός του αμερικανικού τραπεζικού συστήματος.
Το αντεπιχείρημα: όταν οι κυρώσεις πέτυχαν
Η εικόνα δεν είναι μονοσήμαντα απαισιόδοξη. Στη δεκαετία του 1980, ο συνδυασμός διεθνών μέτρων — μεταξύ τους η αμερικανική απαγόρευση επενδύσεων και δανείων προς το καθεστώς της λευκής μειονότητας — έπληξε τη Νότια Αφρική και συνέβαλε στο τέλος του απαρτχάιντ. Πιο πρόσφατα, οι κυρώσεις της κυβέρνησης Ομπάμα στον τραπεζικό τομέα του Ιράν ώθησαν την Τεχεράνη σε πυρηνική συμφωνία — την οποία ωστόσο ακύρωσε αργότερα η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ. Έκτοτε, το Ιράν έστησε το σύστημα πωλήσεων πετρελαίου προς την Κίνα που σήμερα εξουδετερώνει σε μεγάλο βαθμό την αμερικανική πίεση.
Το παράδοξο των κυρώσεων δεν έγκειται στο ότι απέτυχαν, αλλά στο ότι η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από παράγοντες που η Ουάσιγκτον δυσκολεύεται —ή δεν τολμά— να ελέγξει: τη συνέπεια στην επιβολή, την προθυμία να τιμωρηθούν ισχυροί τρίτοι όπως η Κίνα, και τη φραγή των τεχνολογικών διαφυγών. Όσο τα παράθυρα παραμένουν ανοιχτά, τα στοχευμένα καθεστώτα κερδίζουν χρόνο — και ο χρόνος, στη γεωοικονομία της πίεσης, μετατρέπεται σε μόνιμες εναλλακτικές διαδρομές. Το εργαλείο, εν τέλει, παραμένει ισχυρό. Το ζητούμενο είναι αν υπάρχει η βούληση να χρησιμοποιηθεί σωστά.