Για δεκαετίες, η Σουηδία χρησιμοποιήθηκε ως το μεγάλο πολιτικό άλλοθι όσων ήθελαν να αποδείξουν ότι ο «καλός σοσιαλισμός» μπορεί να δουλέψει. Ήταν το παράδειγμα που επαναλαμβανόταν σχεδόν μηχανικά: υψηλοί φόροι, ισχυρό κράτος πρόνοιας, δημόσιες υπηρεσίες, κοινωνική ισότητα, προστασία «από την κούνια μέχρι τον τάφο». Μόνο που η ιστορία, όπως συνήθως συμβαίνει, είναι πολύ πιο σύνθετη από το σύνθημα.
Η σημερινή Σουηδία δεν είναι η καρικατούρα που παρουσιάζεται στον δημόσιο διάλογο. Δεν είναι μια χώρα όπου το κράτος απλώς φορολογεί, ξοδεύει και μοιράζει. Είναι μια οικονομία που, μετά την κρίση των αρχών της δεκαετίας του ’90, αναγκάστηκε να κοιτάξει κατάματα τα όριά της και να αλλάξει. Να βάλει κανόνες στη δημοσιονομική πολιτική, να ανοίξει δημόσιες υπηρεσίες στον ανταγωνισμό, να μειώσει φόρους που έδιωχναν κεφάλαια και επιχειρηματίες, να συνδέσει το συνταξιοδοτικό με πραγματικά οικονομικά δεδομένα και όχι με πολιτικές υποσχέσεις. Πρόσφατο διεθνές δημοσίευμα περιέγραψε αυτή τη μεταμόρφωση ως μία από τις πιο εντυπωσιακές στροφές προς την αγορά στον ανεπτυγμένο κόσμο, με σχεδόν τα μισά κέντρα πρωτοβάθμιας υγείας και περίπου το ένα τρίτο των λυκείων να λειτουργούν πλέον από ιδιωτικούς ή ανεξάρτητους φορείς.
Το μεγάλο λάθος στην ανάγνωση του σουηδικού μοντέλου
Το κεντρικό λάθος είναι ότι πολλοί βλέπουν το αποτέλεσμα και αγνοούν τον μηχανισμό. Βλέπουν κοινωνικές παροχές, αλλά δεν βλέπουν την παραγωγική βάση που τις χρηματοδοτεί. Βλέπουν δημόσια χρηματοδότηση, αλλά δεν βλέπουν τον ιδιωτικό τομέα που παράγει τον πλούτο. Βλέπουν κοινωνικό κράτος, αλλά δεν βλέπουν τη σκληρή δημοσιονομική πειθαρχία που το κρατά βιώσιμο.
Η Σουηδία δεν έγινε πλούσια επειδή είχε μεγάλο κράτος. Έγινε πλούσια επειδή για μεγάλο διάστημα είχε ισχυρή βιομηχανία, εξωστρεφείς επιχειρήσεις, τεχνολογική καινοτομία, υψηλή εργασιακή πειθαρχία, λειτουργικούς θεσμούς, εμπιστοσύνη και χαμηλή ανοχή στη σπατάλη. Το κοινωνικό κράτος χτίστηκε πάνω σε αυτή τη βάση. Όχι ανάποδα.
Όταν όμως το μοντέλο άρχισε να βαραίνει υπερβολικά, η Σουηδία δεν έκανε αυτό που συχνά κάνουν οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου: δεν έκρυψε το πρόβλημα κάτω από χρέος, πελατειακές υποσχέσεις και λογιστικά τεχνάσματα. Μετά τη βαθιά κρίση των αρχών της δεκαετίας του ’90, προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις που έβαλαν φρένο στη δημοσιονομική χαλαρότητα. Το σημερινό σουηδικό δημοσιονομικό πλαίσιο βασίζεται σε στόχους για το ισοζύγιο της γενικής κυβέρνησης, όριο δαπανών, κανόνες για την τοπική αυτοδιοίκηση και δείκτη αναφοράς για το δημόσιο χρέος.
Αυτό είναι το σημείο που συνήθως αποσιωπάται. Το κοινωνικό κράτος δεν σώθηκε επειδή διογκώθηκε. Σώθηκε επειδή αναγκάστηκε να πειθαρχήσει.
Ένα κράτος μεγάλο αλλά όχι τυφλό
Βέβαια, θα ήταν εξίσου λάθος να πούμε ότι η Σουηδία έγινε ένα μικρό, αμερικανικού τύπου κράτος. Δεν έγινε. Οι δημόσιες δαπάνες παραμένουν υψηλές. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, οι γενικές κρατικές δαπάνες της Σουηδίας ανήλθαν περίπου στο 50% του ΑΕΠ το 2024, επίπεδο υψηλότερο από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.
Άρα το πραγματικό μάθημα δεν είναι «καταργήστε το κράτος». Το πραγματικό μάθημα είναι πολύ πιο ενδιαφέρον: ένα μεγάλο κράτος μπορεί να επιβιώσει μόνο όταν δεν λειτουργεί σαν μαύρη τρύπα. Όταν δεν τιμωρεί την παραγωγή. Όταν δεν διώχνει το κεφάλαιο. Όταν δεν συγχέει την κοινωνική προστασία με την ακινησία. Όταν χρηματοδοτεί υπηρεσίες, αλλά δεν επιμένει ιδεοληπτικά ότι μόνο το ίδιο πρέπει να τις παρέχει.
Η Σουηδία κράτησε τη δημόσια χρηματοδότηση σε κρίσιμους τομείς, αλλά άνοιξε την παροχή υπηρεσιών σε ιδιώτες και ανεξάρτητους οργανισμούς. Στην πρωτοβάθμια υγεία, περίπου το 46% των κέντρων λειτουργεί από ιδιωτικούς παρόχους, υπό κοινό κανονιστικό πλαίσιο και μηχανισμούς αποζημίωσης. Στην εκπαίδευση, τα ανεξάρτητα σχολεία εξυπηρετούν περίπου το 15% των μαθητών στην πρωτοβάθμια και περίπου το 30% στη δευτεροβάθμια, με το σύστημα να παραμένει δημόσια ρυθμιζόμενο και χρηματοδοτούμενο.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά. Δεν μιλάμε για διάλυση του κοινωνικού κράτους. Μιλάμε για μετατροπή του από κρατικό μονοπώλιο σε ρυθμιζόμενη αγορά υπηρεσιών. Το κράτος πληρώνει, εποπτεύει, θέτει κανόνες. Αλλά δεν χρειάζεται πάντα να είναι ο μοναδικός πάροχος.
Οι φόροι που έδιωχναν πλούτο καταργήθηκαν
Η άλλη μεγάλη αλλαγή αφορά τη φορολογία. Η Σουηδία, η χώρα που πολλοί φαντάζονται ως φορολογικό παράδεισο της αναδιανομής, έχει καταργήσει φόρους που σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες θεωρούνται ιερά σύμβολα «κοινωνικής δικαιοσύνης». Δεν έχει φόρο κληρονομιάς από το 2005 και δεν έχει φόρο περιουσίας από το 2007.
Αυτό δεν έγινε επειδή οι Σουηδοί έγιναν ξαφνικά οπαδοί ενός άγριου καπιταλισμού. Έγινε επειδή κατάλαβαν κάτι που σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης παραμένει ταμπού: όταν φορολογείς υπερβολικά το κεφάλαιο, την αποταμίευση, την επιχειρηματική διαδοχή και την περιουσία, δεν πλήττεις μόνο τους «πλούσιους». Πλήττεις την επένδυση, τη συνέχεια των οικογενειακών επιχειρήσεων, τη δημιουργία νέου πλούτου και τελικά τη φορολογική βάση που χρηματοδοτεί το ίδιο το κοινωνικό κράτος.
Νεότερη μελέτη του Stockholm School of Economics κατέληξε ότι μετά την κατάργηση των φόρων κληρονομιάς και δωρεάς το 2005, ιδιωτικές επιχειρήσεις με πιθανούς οικογενειακούς διαδόχους εμφάνισαν ταχύτερη ανάπτυξη, περισσότερες επενδύσεις και υψηλότερους εταιρικούς φόρους σε σχέση με επιχειρήσεις χωρίς φυσικούς διαδόχους. Με απλά λόγια: η κατάργηση ενός φόρου δεν σημαίνει πάντα απώλεια εσόδων. Μερικές φορές σημαίνει ότι η οικονομία αναπνέει, επενδύει και τελικά παράγει περισσότερα.
Το συνταξιοδοτικό δεν χτίστηκε πάνω σε ψέματα
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι και η περίπτωση του σουηδικού συνταξιοδοτικού. Η Σουηδία δεν άφησε το σύστημα να λειτουργεί με την κλασική ευρωπαϊκή λογική: «υποσχόμαστε παροχές σήμερα και βλέπουμε αύριο ποιος θα τις πληρώσει». Προχώρησε σε βαθιά μεταρρύθμιση, με σύστημα νοητής κεφαλαιοποίησης, υποχρεωτικό κεφαλαιοποιητικό πυλώνα και μηχανισμούς που συνδέουν πιο άμεσα εισφορές, προσδόκιμο ζωής και παροχές.
Αυτό είναι σκληρότερο πολιτικά, αλλά πιο τίμιο οικονομικά. Γιατί το μεγαλύτερο ψέμα των κρατών πρόνοιας δεν είναι ότι θέλουν να προστατεύσουν τους πολίτες. Είναι ότι συχνά υπόσχονται προστασία χωρίς να εξηγούν ποιος πληρώνει, πόσο πληρώνει και για πόσο μπορεί να συνεχίσει να πληρώνει.
Η Σουηδία επέλεξε να κάνει το σύστημα πιο διαφανές και πιο βιώσιμο. Και αυτό είναι ίσως το πιο αντιδημαγωγικό μάθημα που μπορεί να δώσει σε μια Ευρώπη γεμάτη γηρασμένους πληθυσμούς, υψηλά χρέη και πολιτικά συστήματα εθισμένα στην αναβολή.
Η αγορά δεν κατήργησε την κοινωνική προστασία, την προστάτευσε
Το ενδιαφέρον στη σουηδική περίπτωση είναι ότι δεν έχουμε μια καθαρή νίκη της μίας ιδεολογίας πάνω στην άλλη. Δεν έχουμε ούτε πλήρη κρατισμό ούτε πλήρη απορρύθμιση. Έχουμε κάτι πιο ώριμο: την παραδοχή ότι η κοινωνική προστασία χρειάζεται παραγωγική οικονομία για να υπάρχει.
Αυτό είναι που δυσκολεύονται να παραδεχθούν πολλοί στην Ευρώπη. Θέλουν παροχές χωρίς παραγωγικότητα. Θέλουν υψηλούς μισθούς χωρίς επενδύσεις. Θέλουν συντάξεις χωρίς δημογραφική βάση. Θέλουν κοινωνικό κράτος χωρίς επιχειρηματικότητα. Θέλουν δημόσιες υπηρεσίες χωρίς αξιολόγηση, χωρίς ανταγωνισμό, χωρίς κόστος, χωρίς λογοδοσία.
Η Σουηδία, αντιθέτως, φαίνεται να έχει αποδεχθεί κάτι πιο ρεαλιστικό: το κοινωνικό κράτος δεν είναι αντίπαλος της αγοράς. Είναι εξαρτημένο από αυτήν. Χωρίς επιχειρήσεις, δεν υπάρχουν φόροι. Χωρίς επενδύσεις, δεν υπάρχουν δουλειές. Χωρίς καινοτομία, δεν υπάρχει παραγωγικότητα. Χωρίς παραγωγικότητα, η αναδιανομή μετατρέπεται σε διαχείριση φτώχειας.
Το τίμημα και οι αντιφάσεις
Φυσικά, η σουηδική μεταμόρφωση δεν είναι χωρίς κόστος. Η είσοδος ιδιωτών σε υγεία και εκπαίδευση έχει προκαλέσει έντονη πολιτική συζήτηση. Υπάρχουν ανησυχίες για ανισότητες, για σχολικό διαχωρισμό, για υπερβολική εμπορευματοποίηση δημόσιων αγαθών και για περιπτώσεις όπου το κίνητρο του κέρδους μπορεί να συγκρουστεί με την ποιότητα των υπηρεσιών.
Αυτές οι ενστάσεις δεν είναι αμελητέες. Όταν δημόσιο χρήμα κατευθύνεται σε ιδιωτικούς παρόχους, η εποπτεία πρέπει να είναι αυστηρή. Όταν λειτουργούν σχολεία με δημόσια χρηματοδότηση αλλά ιδιωτική διαχείριση, πρέπει να υπάρχει έλεγχος στην ποιότητα, στα αποτελέσματα και στην πρόσβαση. Όταν ιδιωτικές μονάδες υγείας αποζημιώνονται από δημόσιους πόρους, πρέπει να αποφεύγεται η επιλογή μόνο των εύκολων ή κερδοφόρων περιστατικών.
Όμως αυτές είναι ενστάσεις για τη ρύθμιση του μοντέλου, όχι απόδειξη ότι το μοντέλο απέτυχε. Η απάντηση στα προβλήματα του ανταγωνισμού δεν είναι η επιστροφή στο μονοπώλιο. Είναι καλύτεροι κανόνες. Περισσότερη διαφάνεια. Αυστηρότερη αξιολόγηση. Πραγματική λογοδοσία.
Το μάθημα για την Ευρώπη και την Ελλάδα
Για την Ευρώπη, και ειδικά για χώρες όπως η Ελλάδα, το σουηδικό παράδειγμα είναι εξαιρετικά άβολο. Διότι καταρρίπτει ταυτόχρονα δύο μύθους.
Ο πρώτος μύθος είναι της αριστερής ευκολίας: ότι αρκεί να αυξήσεις φόρους και δαπάνες για να φτιάξεις κοινωνικό κράτος. Δεν αρκεί. Αν η παραγωγική βάση είναι αδύναμη, αν οι επενδύσεις φεύγουν, αν η γραφειοκρατία πνίγει τις επιχειρήσεις και αν το κράτος λειτουργεί ως μηχανισμός κατανάλωσης πόρων, τότε οι παροχές γίνονται δανεικά. Και τα δανεικά κάποτε τελειώνουν.
Ο δεύτερος μύθος είναι της αφελούς δεξιάς συνθηματολογίας: ότι κάθε δημόσια δαπάνη είναι πρόβλημα και κάθε κοινωνικό κράτος είναι βάρος. Ούτε αυτό ισχύει. Η Σουηδία δείχνει ότι ένα κράτος μπορεί να είναι μεγάλο, αλλά λειτουργικό. Να χρηματοδοτεί υπηρεσίες, αλλά να μη σκοτώνει την παραγωγή. Να προστατεύει τους αδύναμους, αλλά να μη φυλακίζει τους παραγωγικούς. Να κρατά υψηλή κοινωνική συνοχή, αλλά να μην αντιμετωπίζει την αγορά ως εχθρό.
Για την Ελλάδα, το μήνυμα είναι ακόμη πιο σκληρό. Δεν μπορούμε να ζητάμε σουηδικό κοινωνικό κράτος με ελληνική παραγωγικότητα, ελληνική φοροδιαφυγή, ελληνική γραφειοκρατία, ελληνική αργοπορία στη Δικαιοσύνη, ελληνικό πελατειακό κράτος και ελληνική φορολογική αστάθεια. Το σουηδικό μοντέλο δεν είναι κατάλογος παροχών. Είναι σύστημα κανόνων.
Η αλήθεια πίσω από τον μύθο
Η Σουηδία δεν απέδειξε ότι ο σοσιαλισμός δουλεύει. Απέδειξε κάτι πολύ διαφορετικό: ότι η κοινωνική προστασία μπορεί να συνυπάρξει με την αγορά μόνο όταν υπάρχει σοβαρό κράτος, παραγωγική οικονομία, θεσμική εμπιστοσύνη και δημοσιονομική πειθαρχία.
Αυτό που αποκαλείται συχνά «σουηδικός σοσιαλισμός» είναι στην πραγματικότητα ένας αυστηρά οργανωμένος καπιταλισμός με ισχυρή κοινωνική ασφάλιση. Δεν είναι κράτος που παράγει πλούτο. Είναι κράτος που αναδιανέμει μέρος του πλούτου που παράγει μια δυναμική οικονομία της αγοράς. Η διαφορά είναι τεράστια.
Και γι’ αυτό το σουηδικό παράδειγμα ενοχλεί. Διότι δεν χωρά εύκολα στα συνθήματα. Δεν δικαιώνει ούτε όσους πιστεύουν ότι το κράτος μπορεί να υποκαταστήσει την οικονομία ούτε όσους πιστεύουν ότι η κοινωνική προστασία είναι περιττή. Δείχνει ότι ο πλούτος προηγείται της αναδιανομής. Ότι η παραγωγή προηγείται της παροχής. Ότι η πειθαρχία προηγείται της γενναιοδωρίας.
Το κοινωνικό κράτος δεν πεθαίνει από την αγορά. Πεθαίνει όταν η πολιτική το μετατρέπει σε μηχανισμό υποσχέσεων χωρίς αντίκρισμα. Η Σουηδία το κατάλαβε νωρίς. Η υπόλοιπη Ευρώπη ακόμη παριστάνει ότι δεν το βλέπει.