Μια οπτική ψευδαίσθηση, γνωστή ως «σκάλα του Πένροουζ», αρχίζει να θυμίζει η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να εμπλακεί (στρατιωτικά και διπλωματικά) με το Ιράν: ανεβαίνει και κατεβαίνει ασταμάτητα, αλλά στο τέλος καταλήγει πάντα στο ίδιο σημείο.
Το αδιέξοδο είναι σε μεγάλο βαθμό δημιούργημα του ίδιου του Αμερικανού προέδρου, αφού ξεκίνησε έναν πόλεμο που ποτέ δεν του υποσχόταν μια ξεκάθαρη έξοδο και διαμόρφωσε ένα μνημόνιο κατανόησης που δεν αντιμετώπιζε τις πραγματικές αιτίες της σύγκρουσης.
Καθώς ο καπνός διαλυόταν την Τετάρτη μετά τα νέα αμερικανικά αεροπορικά πλήγματα, που πραγματοποιήθηκαν για να τιμωρηθεί η Τεχεράνη για τις επιθέσεις της στη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, ο Τραμπ βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα γνώριμο – τους τελευταίους μήνες – δίλημμα: Να κλιμακώσει τον πόλεμο — με δυνητικά τεράστιο ανθρώπινο, οικονομικό και πολιτικό κόστος — επιχειρώντας να ανατρέψει μια νέα πραγματικότητα που δίνει στο Ιράν το μεγαλύτερο διαπραγματευτικό πλεονέκτημα (Ορμούζ); Ή να προσπαθήσει να αναβιώσει μια προβληματική εκεχειρία που στέλνει δισεκατομμύρια – από παγωμένα κεφάλαια – στην Τεχεράνη απλώς και μόνο για να συνομιλεί μαζί της;
Η τελευταία ανάφλεξη, μόλις τρεις εβδομάδες αφότου ο Τραμπ υπέγραψε με την Τεχεράνη το μνημόνιο κατανόησης που παρουσίαζε ως μια συμφωνία που μόνο εκείνος μπορούσε να πετύχει, ανέδειξε τη γενικότερη αναποτελεσματικότητα της αμερικανικής πολεμικής προσπάθειας μέχρι στιγμής.
Στην ουσία, εξαπολύοντας νέο μπαράζ πυραυλικών και αεροπορικών επιθέσεων, κινδυνεύει να ξεκινήσει έναν δεύτερο πόλεμο για να διορθώσει τη ζημιά που προκάλεσε ο πρώτος: τον έλεγχο του Ιράν στα Στενά του Ορμούζ.
Οι επιθέσεις του Ιράν εναντίον πλοίων ανέδειξαν την αποφασιστικότητά του να διατηρήσει αυτό το πλεονέκτημα, το οποίο — πέρα από την επιβίωση του καθεστώτος του – αποτέλεσε το σημαντικότερο κέρδος του από τον πόλεμο και τώρα θέλει να μετατρέψει τον κρίσιμο διάδρομο μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου σε πηγή εσόδων επιβάλλοντας τέλη διέλευσης.
Τα πλήγματα εναντίον αρκετών πλοίων φαίνεται ότι είχαν στόχο να αναγκάσουν τα σκάφη να κινούνται μόνο μέσω των διαδρομών που προτιμά η Τεχεράνη, επιβεβαιώνοντας την κυριαρχία της.
Η ασάφεια του μνημονίου
Οι επιθέσεις και τα αμερικανικά αντίποινα δείχνουν πως παραβιάζουν το μνημόνιο κατανόησης. Όμως το έγγραφο — που διαπραγματεύτηκε η ομάδα του Αμερικανού απεσταλμένου Στιβ Γουίτκοφ και του γαμπρού του Τραμπ, Τζάρεντ Κούσνερ — είναι τόσο ασαφές, χωρίς μηχανισμούς επιβολής και τόσο αισιόδοξο ως προς τις προθέσεις του Ιράν, ώστε δεν προκαλεί έκπληξη ότι ήδη βαίνει προς κατάρρευση.
Από την Άγκυρα, όπου ταξίδεψε για τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ έπειτα από πρόσκληση του Ερντογάν, ο εξοργισμένος Τραμπ δήλωσε ότι το μνημόνιο είναι πλέον «τελειωμένο» και χαρακτήρισε τους Ιρανούς «τρελούς» και «άρρωστους». Ωστόσο, πρόσθεσε ότι οι διαπραγματευτές του μπορούν να συνεχίσουν τις συνομιλίες αν το επιθυμούν. Παράλληλα – όλα αυτά μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα – εντείνοντας την εικόνα στρατηγικής ασάφειας, πρόσθεσε: «Δεν θα κατασκευάσουν ποτέ πυρηνικό όπλο βάσει της συμφωνίας μας, αλλά δεν ξέρω αν θα έχουμε συμφωνία. Ίσως το κάνουμε απλώς χωρίς συμφωνία, γιατί ξέρετε κάτι; Είναι ευκολότερο».
Η κλιμάκωση του πολέμου θα είχε τεράστιο κόστος
Ελλείψει κάποιου σχεδίου που κανείς ως τώρα δεν έχει σκεφτεί, οι επιλογές του Τραμπ είναι περιορισμένες και ενδέχεται να μη λειτουργήσουν.
Θα μπορούσε να διατάξει μια μεγάλη κλιμάκωση. Αν και μια εισβολή στο Ιράν θεωρείται αδύνατη από πολλές απόψεις, ο Αμερικανός πρόεδρος θα μπορούσε να εξετάσει αεροπορικά πλήγματα σε πολιτικές υποδομές ή μονάδες παραγωγής ενέργειας, ακόμη και επιχείρηση σε παράκτιες περιοχές γύρω από τα Στενά του Ορμούζ για να απωθήσει τις ιρανικές δυνάμεις.
Μια άλλη πιθανότητα θα ήταν η επιχείρηση για την κατάληψη του ιρανικού πετρελαϊκού κόμβου στη νήσο Χαργκ. Όμως το κόστος θα μπορούσε να είναι τεράστιο και να προκαλέσει ακριβώς την οικονομική κρίση που ο Τραμπ υποστήριζε ότι ήθελε να αποφύγει όταν υπέγραφε το μνημόνιο. Μια απόβαση Πεζοναυτών ή ειδικών δυνάμεων στη Χαργκ θα μπορούσε, επίσης, να οδηγήσει σε μεγάλες αμερικανικές απώλειες.
Επιπλέον, οποιαδήποτε αμερικανική κλιμάκωση δεν θα συνέβαινε χωρίς απάντηση από την άλλη πλευρά. Η επέκταση της λίστας στόχων στο Ιράν θα προκαλούσε – όπως δείχνουν και οι ανταλλαγές πυρών των τελευταίων 24ωρων – αντίποινα εναντίον συμμάχων των ΗΠΑ στον Κόλπο και αμερικανικών βάσεων στην περιοχή.
Πετρελαϊκές και ενεργειακές εγκαταστάσεις θα μπορούσαν να βρεθούν στο στόχαστρο, με κίνδυνο μιας παγκόσμιας ενεργειακής κρίσης. Τότε ο Τραμπ θα αντιμετώπιζε και εσωτερικό πολιτικό κόστος, μεταξύ άλλων την επιστροφή των υψηλών τιμών στα καύσιμα που είχαν πλήξει τη δημοτικότητά του κατά τη διάρκεια του πολέμου και είχαν επιβαρύνει τις προοπτικές των Ρεπουμπλικανών πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές.
Δεν είναι καν βέβαιο ότι ένας ολοκληρωτικός πόλεμος θα μπορούσε να καταστρέψει την ικανότητα του Ιράν να απειλεί τα Στενά, δεδομένου ότι ακόμη και λίγα drones που θα εκτοξευτούν από πολλά χιλιόμετρα μακριά, μπορούν να διαταράξουν την εμπορική ναυσιπλοΐα.
Ο Δημοκρατικός βουλευτής Άνταμ Σμιθ, επικεφαλής της μειοψηφίας στην Επιτροπή Ενόπλων Δυνάμεων της Βουλής, δήλωσε στο CNN ότι το αδιέξοδο του Τραμπ δείχνει γιατί όσοι ζητούν να «τελειώσει τη δουλειά» στο Ιράν κάνουν λάθος. «Δεν πρόκειται να μπορέσεις να “τελειώσεις τη δουλειά” σε βαθμό που να διαλύσεις το Ιράν. Αυτό ήταν πάντα το λάθος στο επιχείρημα υπέρ της έναρξης αυτού του πολέμου. Και τώρα βρισκόμαστε σε αυτή την τρύπα», είπε.
Θεωρητικά, ο Τραμπ θα μπορούσε να επαναφέρει τον αποκλεισμό των ΗΠΑ σε ιρανικά πλοία και λιμάνια, αφού ήδη ακύρωσε την εξαίρεση από τις κυρώσεις στο πετρέλαιο που είχε συμφωνηθεί. Όμως μετά από εβδομάδες του πρώτου αποκλεισμού, το Ιράν δεν πλησίασε ποτέ την «άνευ όρων παράδοση» που απαιτούσε ο Τραμπ.
Ο απόστρατος ναύαρχος Τζέιμς Σταυρίδης, αναγνωρίζοντας ότι ο Τραμπ δεν έχει καλές επιλογές, δήλωσε στο CNN ότι η καλύτερη πορεία ίσως είναι να στοχεύσει οικονομικούς στόχους στο Ιράν. «Εμείς πάμε με μαχαίρι σε μάχη με μαχαίρια, αλλά έχουμε και όπλο», είπε. «Ειλικρινά, δεν νομίζω ότι θα καταλάβουμε τη νήσο Χαργκ, αλλά θα μπορούσαμε να την αποκλείσουμε. Αυτό θα ήταν το τέλος της ιρανικής οικονομίας». Ωστόσο προειδοποίησε για την πιθανότητα σκληρών ιρανικών αντιποίνων.
Ο Τραμπ επιστρέφει στις απειλές
Μια πιθανότητα θα ήταν ο Τραμπ απλώς να αποχωρήσει, αφήνοντας τον κόσμο να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα που έχει διαμορφωθεί τώρα στα Στενά του Ορμούζ.
Αυτό θα σήμαινε ακριβότερη ενέργεια και πιο επικίνδυνη και δαπανηρή διέλευση για τα πλοία. Οι αγορές ίσως προσαρμόζονταν, αλλά ο ίδιος δεν θα μπορούσε να προστατεύσει τις ΗΠΑ από τις οικονομικές συνέπειες — συμπεριλαμβανομένων των χρηματιστηριακών δεικτών που χρησιμοποιεί ως μέτρο προσωπικής επιτυχίας.
Με τον καιρό, η μείωση της ποσότητας πετρελαίου στην αγορά θα μπορούσε να εξαντλήσει κρίσιμα αποθέματα. Η αγνόηση του προβλήματος θα ισοδυναμούσε, επίσης, με μια ταπεινωτική ήττα για τον πρόεδρο και θα έπληττε την παγκόσμια εικόνα της αμερικανικής ισχύος. Το Ιράν θα μπορούσε να αξιοποιεί επ’ αόριστον το βασικό πλεονέκτημα που απέκτησε από τον πόλεμο.
Αυτό το πλεονέκτημα είναι πλέον τόσο πολύτιμο, ώστε ώθησε τους νέους ηγέτες του Ιράν να ρισκάρουν μια συμφωνία που τους εξασφάλιζε δισεκατομμύρια δολάρια μέσω χαλάρωσης κυρώσεων και κονδυλίων ανοικοδόμησης.
Οι κίνδυνοι για το Ιράν
Την ίδια στιγμή, η στάση του Ιράν εμπεριέχει σοβαρούς κινδύνους. Η πιθανότητα να υπερεκτιμήσει τη δύναμή του θα μπορούσε να ενισχύσει την περιφερειακή στήριξη σε μια πιο σκληρή αμερικανική στάση.
Οι περιορισμένες επιλογές των ΗΠΑ ίσως εξηγούν γιατί ο Τραμπ, λίγο μετά την εντολή για τα πλήγματα της Τετάρτης, επέστρεψε στις απειλές. «Αν συμβεί ξανά, θα γίνει πολύ χειρότερο», έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Όμως το Ιράν δεν υποχώρησε σε τέτοιες προειδοποιήσεις ούτε κατά τους πολύ πιο εκτεταμένους και επιθετικούς αμερικανικούς και ισραηλινούς βομβαρδισμούς νωρίτερα στον πόλεμο.
Στο Air Force One, επιστρέφοντας από την Τουρκία, ο Τραμπ γύρισε σε μια γνώριμη τακτική. «Τηλεφώνησαν πριν από λίγο. Θέλουν απεγνωσμένα να κάνουν συμφωνία», είπε, επαναλαμβάνοντας ένα μοτίβο που χρησιμοποιεί εδώ και μήνες, αλλά δεν φαίνεται ποτέ να επιβεβαιώνεται.