Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν προανήγγειλε τον διορισμό ειδικού εκπροσώπου της Commission για το Κυπριακό, μετά από τηλεφωνική επικοινωνία που είχε με τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, σε μια χρονική στιγμή κατά την οποία το θέμα της Κύπρου εισέρχεται σε νέα περίοδο έντονης διπλωματικής κινητικότητας.
Σε ανάρτησή της, η Φον ντερ Λάιεν ανέφερε ότι διακρίνεται «ανανεωμένη δυναμική» για λύση του Κυπριακού στο πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών και σύμφωνα με τις αρχές, τις αξίες και το κεκτημένο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προσθέτοντας ότι η ευκαιρία πρέπει να αξιοποιηθεί και πως αναμένονται εξελίξεις τους επόμενους μήνες. Η Commission, όπως σημείωσε, είναι έτοιμη να στηρίξει την προσπάθεια με τα διαθέσιμα εργαλεία της και θα ορίσει ειδικό εκπρόσωπο για την Κύπρο ενόψει εντατικότερης ευρωπαϊκής εμπλοκής.
Το κενό μετά τον Γιοχάνες Χαν
Η κίνηση της Commission έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς έρχεται να καλύψει το κενό που δημιουργήθηκε μετά την παραίτηση του Γιοχάνες Χαν από τη θέση του ειδικού απεσταλμένου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Κυπριακό. Ο Χαν είχε διοριστεί τον Μάιο του 2025, με αποστολή να συμβάλει στη διαδικασία επίλυσης εντός του πλαισίου του ΟΗΕ και σε στενή συνεργασία με την προσωπική απεσταλμένη του Αντόνιο Γκουτέρες, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, όπως είχε ανακοινώσει τότε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Παραιτήθηκε τον Μάρτιο του 2026 επικαλούμενος άλλες υποχρεώσεις.
Ο νέος εκπρόσωπος της Commission αναμένεται να λειτουργήσει ως σύνδεσμος Βρυξελλών, ΟΗΕ, Λευκωσίας και των υπολοίπων εμπλεκομένων, με στόχο να διασφαλιστεί ότι οποιαδήποτε διαδικασία δεν θα κινείται έξω από το ευρωπαϊκό πλαίσιο. Για τη Λευκωσία αυτό είναι κρίσιμο, επειδή η Κυπριακή Δημοκρατία είναι κράτος μέλος της ΕΕ από το 2004 και, και σύμφωνα με την συνθήκη προσχώρησης, ολόκληρη η Κύπρος θεωρείται ευρωπαϊκό έδαφος, με το κοινοτικό κεκτημένο να έχει ανασταλεί στις περιοχές όπου η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο (κατεχόμενα).
Στόχος η άτυπη πολυμερής σύνοδος 5+1
Στο παρασκήνιο βρίσκεται η προσπάθεια για σύγκληση άτυπης πολυμερούς διάσκεψης, με τη συμμετοχή των δύο κοινοτήτων, των τριών εγγυητριών δυνάμεων, Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας, και του ΟΗΕ (5+1). Η Λευκωσία επιδιώκει ενεργό ρόλο της ΕΕ, όχι ως θεατή, αλλά ως παράγοντα που θα διασφαλίζει ότι η συζήτηση για λύση θα παραμένει εντός των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας και του ευρωπαϊκού δικαίου.
Η προσωπική απεσταλμένη του Αντόνιο Γκουτέρες, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, αναμένεται να συνεχίσει τις επαφές της στις Βρυξέλλες και στη συνέχεια στην Κύπρο, όπου θα συναντηθεί με τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν. Η Λευκωσία επιμένει ότι ο στόχος μιας άτυπης πολυμερούς δεν μπορεί να είναι η φωτογραφία της συνάντησης, αλλά η επανέναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων από το σημείο στο οποίο διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά το 2017.
Το ευρωπαϊκό χαρτί της Λευκωσίας
Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία. Η Τουρκία επιδιώκει αναβάθμιση των ευρωτουρκικών σχέσεων και η Λευκωσία θεωρεί ότι το Κυπριακό πρέπει να βρίσκεται στο κέντρο αυτής της συζήτησης. Η Λευκωσίας έχει ξεκαθαρίσει πως δεν μπορεί η Άγκυρα να ζητά οφέλη από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ εξακολουθεί να κατέχει έδαφος κράτους μέλους της ΕΕ και να προωθεί λύση δύο κρατών, θέση που βρίσκεται εκτός του πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών.
Η ευρωπαϊκή εμπλοκή δεν αναιρεί τον πρώτο ρόλο του ΟΗΕ. Αντιθέτως, η Φον ντερ Λάιεν έσπευσε να τονίσει ότι η διαδικασία πρέπει να κινηθεί εντός του πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών. Η διαφορά είναι ότι η Commission θέλει πλέον να έχει πιο ενεργή παρουσία, με δικό της πρόσωπο, δική της γραμμή επικοινωνίας και σαφέστερη πολιτική συνεισφορά.
Αγκάθι η στάση της Άγκυρας
Παρά τη θετική κινητικότητα, το βασικό εμπόδιο παραμένει η στάση της Τουρκίας. Η Άγκυρα και η τουρκοκυπριακή πλευρά τα τελευταία χρόνια προβάλλουν τη θέση των δύο κρατών, ζητώντας αναγνώριση «κυριαρχικής ισότητας» πριν από την επανέναρξη διαπραγματεύσεων. Η θέση αυτή συγκρούεται με το πλαίσιο των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας, που παραπέμπουν σε λύση διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας με πολιτική ισότητα.
Για τη Λευκωσία, το επόμενο διάστημα θα δείξει αν η ανανεωμένη κινητικότητα είναι πραγματική ευκαιρία ή ακόμη ένας γύρος διπλωματικών διερευνητικών επαφών. Ο διορισμός ειδικού εκπροσώπου της Commission ανεβάζει πάντως τον πήχη, διότι καθιστά δυσκολότερο να αντιμετωπίζεται το Κυπριακό ως ένα περιφερειακό ζήτημα μεταξύ δύο κοινοτήτων. Είναι πλέον, ακόμη πιο καθαρά, ευρωπαϊκό πρόβλημα με διεθνή διάσταση.