Η νέα κλιμάκωση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν δεν αποτελεί πλέον απλώς έναν ακόμη γύρο γεωπολιτικής έντασης που προσθέτει ένα προσωρινό «ασφάλιστρο κινδύνου» στην τιμή του πετρελαίου. Η κατάσταση έχει περάσει σε διαφορετική φάση. Η αγορά αρχίζει να τιμολογεί πραγματικό περιορισμό της φυσικής προσφοράς, προβλήματα στη ναυσιπλοΐα και το ενδεχόμενο η κρίση να επεκταθεί από τα Στενά του Ορμούζ και σε άλλους κρίσιμους ενεργειακούς διαδρόμους.
Το Brent κινήθηκε το πρωί της Τετάρτης πάνω από τα 86 δολάρια το βαρέλι, με νέα άνοδο περίπου 2%, ενώ το αμερικανικό WTI ξεπέρασε τα 80 δολάρια. Πρόκειται για επίπεδα πολύ υψηλότερα από εκείνα που καταγράφονταν μόλις πριν από λίγες ημέρες και για την καθαρότερη ένδειξη ότι οι επενδυτές δεν θεωρούν πλέον την κρίση προσωρινό επεισόδιο.
Το σημαντικότερο, όμως, δεν είναι απλώς η τιμή.
Είναι ο τρόπος με τον οποίο αλλάζει ολόκληρη η δομή της αγοράς πετρελαίου.
Η κρίση περνά από τα futures στα πραγματικά βαρέλια
Μέχρι τις αρχές Ιουλίου, η αγορά έδειχνε ότι περίμενε σταδιακή αποκατάσταση των ενεργειακών ροών. Τα συμβόλαια άμεσης παράδοσης δεν εμφάνιζαν έντονη έλλειψη και οι traders πόνταραν ότι η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ θα ομαλοποιηθεί.
Αυτό πλέον ανατρέπεται.
Το Brent πέρασε ξανά σε έντονη backwardation, δηλαδή τα συμβόλαια άμεσης παράδοσης έγιναν πολύ ακριβότερα από εκείνα που λήγουν αρκετούς μήνες αργότερα. Η διαφορά του πρώτου συμβολαίου έναντι του εξαμηνιαίου έφθασε σχεδόν στα 9 δολάρια το βαρέλι.
Για την αγορά πετρελαίου, αυτό είναι πολύ πιο σημαντικό από μια απλή ημερήσια άνοδο 2% ή 3%.
Σημαίνει ότι οι αγοραστές είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν πολύ περισσότερο για πετρέλαιο σήμερα παρά για πετρέλαιο στο μέλλον. Δηλαδή φοβούνται ότι το άμεσο πρόβλημα δεν είναι θεωρητικό. Είναι η πραγματική διαθεσιμότητα των φορτίων.
Αν αυτή η εικόνα διατηρηθεί, οι επιπτώσεις θα αρχίσουν να περνούν σταδιακά από τις χρηματοπιστωτικές αγορές στη φυσική οικονομία: διυλιστήρια, ναυτιλία, αεροπορικές εταιρείες, οδικές μεταφορές, βιομηχανία και τελικά καταναλωτές.
Το Ορμούζ παραμένει η καρδιά του προβλήματος
Πριν από τον πόλεμο, περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου περνούσε από τα Στενά του Ορμούζ.
Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει άλλος θαλάσσιος διάδρομος στον πλανήτη όπου μία σχετικά περιορισμένη γεωγραφική περιοχή μπορεί να επηρεάσει τόσο γρήγορα την παγκόσμια οικονομία.
Η κατάσταση είχε αρχίσει να βελτιώνεται μετά την προηγούμενη προσωρινή αποκλιμάκωση. Οι εξαγωγές του Κόλπου είχαν ανακάμψει σε επίπεδα άνω του 80% των προπολεμικών ροών.
Την τελευταία εβδομάδα, όμως, η εικόνα αντιστράφηκε.
Οι εκτιμήσεις πλέον δείχνουν ότι οι εξαγωγικές ροές του Κόλπου έχουν υποχωρήσει ξανά κάτω από το 50% των προπολεμικών επιπέδων, περίπου στα 11 εκατ. βαρέλια ημερησίως.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο.
Η αγορά δεν φοβάται πλέον μόνο ότι «μπορεί να κλείσει το Ορμούζ». Βλέπει ότι ακόμη και χωρίς απόλυτο και πλήρες κλείσιμο, η αβεβαιότητα, οι επιθέσεις, τα αυξημένα ασφάλιστρα, οι καθυστερήσεις και η απροθυμία πλοίων να κινηθούν στην περιοχή μπορούν να μειώσουν ουσιαστικά τις πραγματικές εξαγωγές.
Ένα θαλάσσιο πέρασμα δεν χρειάζεται να κλείσει με αλυσίδες για να πάψει να λειτουργεί κανονικά.
Αρκεί να γίνει αρκετά επικίνδυνο.
Ο νέος κίνδυνος: Και Ορμούζ και Bab el-Mandeb
Το πραγματικά ανησυχητικό στοιχείο της νέας φάσης της κρίσης είναι η απειλή γεωγραφικής διεύρυνσης.
Το Ιράν έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο πίεσης και σε άλλους ενεργειακούς διαδρόμους που χρησιμοποιούν οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους. Το πιο επικίνδυνο σενάριο αφορά το Bab el-Mandeb, την πύλη που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τον Ινδικό Ωκεανό.
Αν η κρίση μεταφερθεί ταυτόχρονα στο Ορμούζ και στο Bab el-Mandeb, τότε ο παγκόσμιος ενεργειακός χάρτης θα αντιμετωπίσει δύο κρίσιμα chokepoints ταυτόχρονα.
Το Ορμούζ επηρεάζει άμεσα τις εξαγωγές του Περσικού Κόλπου.
Το Bab el-Mandeb επηρεάζει τις διαδρομές προς την Ερυθρά Θάλασσα και το Σουέζ.
Μια παράλληλη διαταραχή των δύο θα μπορούσε να οδηγήσει σε:
μεγαλύτερες διαδρομές για τα πλοία, αυξημένους ναύλους, υψηλότερα ασφάλιστρα, καθυστερήσεις στις παραδόσεις και ακόμη μεγαλύτερο κόστος μεταφοράς ενέργειας προς την Ευρώπη.
Αυτό θα ήταν πολύ πιο σοβαρό από μια απλή άνοδο της τιμής του Brent.
Θα ήταν παγκόσμιο logistics shock.
Τα τρία σενάρια για το πετρέλαιο
| Σενάριο | Τι συμβαίνει | Πιθανή επίπτωση |
|---|---|---|
| Ελεγχόμενη κλιμάκωση | Οι επιθέσεις συνεχίζονται αλλά οι ροές σταδιακά σταθεροποιούνται | Brent παραμένει υψηλό αλλά η αγορά αποφεύγει νέο σοκ |
| Παρατεταμένος περιορισμός Ορμούζ | Οι εξαγωγές παραμένουν σημαντικά κάτω από τα προπολεμικά επίπεδα | Ισχυρή πίεση στις άμεσες τιμές, πληθωρισμός και υψηλότερα επιτόκια |
| Διπλή κρίση Ορμούζ–Bab el-Mandeb | Διαταραχές και στους δύο μεγάλους θαλάσσιους διαδρόμους | Παγκόσμιο σοκ σε ενέργεια, ναυτιλία, εφοδιαστικές αλυσίδες και ανάπτυξη |
Στο δεύτερο σενάριο, μεγάλοι επενδυτικοί οίκοι θεωρούν ότι το Brent μπορεί να κινηθεί σε σαφώς υψηλότερα επίπεδα.
Στο δυσμενέστερο σενάριο, εφόσον η αποκατάσταση των εξαγωγών του Κόλπου συνεχίσει να καθυστερεί, υπάρχουν πλέον εκτιμήσεις που βλέπουν ακόμη και τιμές πάνω από τα 110 δολάρια στο τέταρτο τρίμηνο.
Αυτό δεν είναι βασικό σενάριο.
Δεν είναι όμως πλέον και αδιανόητο.
Το μεγάλο πρόβλημα επιστρέφει στις κεντρικές τράπεζες
Για τις χρηματοπιστωτικές αγορές, η κρίση του πετρελαίου έχει μια ιδιαίτερα δυσάρεστη συνέπεια: ξαναμπλέκει τον πληθωρισμό με τη γεωπολιτική.
Μια άνοδος του Brent από τα 70 στα 85 ή 90 δολάρια δεν περνά αυτομάτως ολόκληρη στον πληθωρισμό. Αν όμως διατηρηθεί για μήνες, αρχίζει να επηρεάζει:
καύσιμα, αεροπορικά εισιτήρια, μεταφορές, κόστος παραγωγής, γεωργία, logistics και τελικά τις τιμές καταναλωτή.
Αυτό δημιουργεί μια δύσκολη κατάσταση για τη Federal Reserve και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.
Αν η οικονομία επιβραδύνει λόγω ακριβότερης ενέργειας, οι κεντρικές τράπεζες κανονικά θα ήθελαν να μειώσουν επιτόκια.
Αν όμως η ίδια ενεργειακή κρίση αυξάνει τον πληθωρισμό, η δυνατότητα μείωσης επιτοκίων περιορίζεται.
Αυτό είναι το κλασικό πρόβλημα ενός αρνητικού σοκ προσφοράς: μικρότερη ανάπτυξη και υψηλότερες τιμές ταυτόχρονα.
Γιατί η Ευρώπη είναι περισσότερο ευάλωτη
Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι σημαντικός παραγωγός ενέργειας.
Η Ευρώπη παραμένει πολύ περισσότερο εξαρτημένη από εισαγωγές.
Για αυτό, η ίδια άνοδος του πετρελαίου δεν έχει το ίδιο οικονομικό αποτέλεσμα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.
Η Ευρώπη κινδυνεύει να αντιμετωπίσει:
υψηλότερο κόστος εισαγωγών, πιέσεις στο εμπορικό ισοζύγιο, αύξηση του κόστους παραγωγής και νέα πίεση στην ήδη αδύναμη βιομηχανική δραστηριότητα.
Οι χώρες με μεγάλη εξάρτηση από μεταφορές, τουρισμό και εισαγόμενη ενέργεια είναι ακόμη περισσότερο εκτεθειμένες.
Και εδώ μπαίνει η Ελλάδα.
Τι σημαίνει για την ελληνική οικονομία
Για την Ελλάδα, η άνοδος του πετρελαίου λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα.
Πρώτον, αυξάνει το κόστος των καυσίμων και των μεταφορών.
Δεύτερον, πιέζει τις επιχειρήσεις σε μια περίοδο όπου μεγάλο μέρος της τουριστικής σεζόν βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη.
Τρίτον, αυξάνει το κόστος λειτουργίας των αεροπορικών εταιρειών και των οδικών μεταφορών.
Τέταρτον, μπορεί να επιβραδύνει την αποκλιμάκωση του πληθωρισμού, περιορίζοντας το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα.
Υπάρχουν βέβαια και κλάδοι που μπορούν να εμφανίσουν διαφορετική συμπεριφορά. Τα διυλιστήρια, για παράδειγμα, δεν επηρεάζονται μόνο από την τιμή του αργού αλλά και από τα περιθώρια διύλισης, τη διαθεσιμότητα προϊόντων και τη δομή της αγοράς.
Η συνολική μακροοικονομική επίπτωση, όμως, μιας παρατεταμένης ενεργειακής κρίσης είναι αρνητική.
Η αγορά δεν τιμολογεί πλέον μόνο φόβο – τιμολογεί έλλειψη
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της σημερινής εικόνας.
Μέχρι πριν από λίγες ημέρες, οι αγορές αντιμετώπιζαν την κρίση ως πιθανό προσωρινό επεισόδιο.
Σήμερα, η εικόνα είναι διαφορετική.
Οι πραγματικές ροές έχουν μειωθεί.
Η κίνηση των δεξαμενόπλοιων έχει επιβραδυνθεί.
Η καμπύλη των συμβολαίων πετρελαίου δείχνει αυξημένη ανάγκη για άμεση προσφορά.
Και οι απειλές επεκτείνονται πλέον πέρα από έναν μόνο θαλάσσιο διάδρομο.
Η διαφορά είναι τεράστια.
Οι αγορές μπορούν να αγνοήσουν για μεγάλο διάστημα μια πολιτική απειλή.
Δεν μπορούν να αγνοήσουν για πολύ καιρό την έλλειψη πραγματικών βαρελιών.
Συμπέρασμα
Η νέα κρίση του Ορμούζ έχει περάσει το όριο ανάμεσα στη γεωπολιτική και στην πραγματική οικονομία.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον αν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν θα ανταλλάξουν ακόμη έναν γύρο επιθέσεων.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πόσο πετρέλαιο θα συνεχίσει να φεύγει από τον Περσικό Κόλπο και με ποιο κόστος.
Αν οι ροές αρχίσουν να αποκαθίστανται, η σημερινή άνοδος του Brent μπορεί να αποδειχθεί ένα ακόμη γεωπολιτικό spike.
Αν όμως οι εξαγωγές παραμείνουν κάτω από τα φυσιολογικά επίπεδα και η κρίση επεκταθεί και σε άλλους θαλάσσιους διαδρόμους, τότε η παγκόσμια οικονομία θα βρεθεί μπροστά σε ένα νέο ενεργειακό σοκ.
Και αυτή τη φορά το πρόβλημα δεν θα είναι απλώς ότι το πετρέλαιο έγινε ακριβότερο.
Θα είναι ότι έγινε δυσκολότερο να φτάσει εκεί όπου χρειάζεται.