Στη «ζυγαριά» κοινωνικές παροχές και κίνητρα εργασίας

Μια καλύτερη ισορροπία μεταξύ κοινωνικής προστασίας και αξιοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού αναζητούν οι ερευνητές Μαρία Φλεβοτόμου (ΤτΕ), Χρύσα Λεβέντη (Κομισιόν) και Μάνος Ματσαγγάνης (Πολυτεχνείο Μιλάνου), σε άρθρο τους στο 63ο Οικονομικό Δελτίο της Τράπεζας της Ελλάδος.

Ο τίτλος του άρθρου είναι «Κίνητρα και αντικίνητρα εργασίας των δικαιούχων κοινωνικών παροχών στην Ελλάδα», πλην όμως οι συγγραφείς σπεύδουν να ξεκαθαρίσουν ότι «τα αποτελέσματα της μελέτης δεν πρέπει να ερμηνευθούν ως επιχείρημα υπέρ της συρρίκνωσης της κοινωνικής προστασίας», αλλά επιδιώκουν να αναδείξουν «τη σημασία του κατάλληλου σχεδιασμού των παροχών».

Μεταξύ των προτάσεων, άλλωστε, είναι η καθιέρωση καθολικής πρόσβασης σε επιλεγμένες υπηρεσίες κοινωνικού χαρακτήρα, όπως η βρεφονηπιακή φροντίδα. Κάτι που συνεπάγεται, βέβαια, δημοσιονομικό κόστος. Οι συγγραφείς εξηγούν ότι υπάρχει ένα τρίλημμα: ενίσχυση της κοινωνικής προστασίας, διατήρηση των κινήτρων προς εργασία, περιορισμός του δημοσιονομικού κόστους. Δεν είναι δυνατό να ικανοποιηθούν δύο από τα τρία αυτά ζητούμενα, χωρίς να επιβαρυνθεί το τρίτο.

Η μειωμένη χρηματοδότηση της κοινωνικής πολιτικής, για παράδειγμα, περιορίζει το δημοσιονομικό κόστος και τα αντικίνητρα προς εργασία, αλλά έχει κόστος σε όρους κοινωνικής προστασίας. Στον αντίποδα, ένα γενναιόδωρο πρόγραμμα κοινωνικής προστασίας, που δεν συνδέεται με το εισόδημα (κι άρα δεν δημιουργεί αντικίνητρα για εργασία), έχει πολύ υψηλό δημοσιονομικό κόστος.

Για να περιορίσουν το δημοσιονομικό κόστος, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες επιλέγουν να υιοθετήσουν εισοδηματικά κριτήρια για τις κοινωνικές παροχές. Αυτό, όμως, δημιουργεί αντικίνητρα στην εργασία. Εκεί εστιάζει η μελέτη, δημιουργώντας ένα θεωρητικό υπόδειγμα και στη συνέχεια αξιοποιώντας στοιχεία από την ελληνική πραγματικότητα.

Η βασική ιδέα είναι απλή: όταν ένα άτομο που λαμβάνει επιδόματα αποφασίζει να εργαστεί ή να αυξήσει τις ώρες εργασίας του, μέρος ή και το σύνολο των πρόσθετων αποδοχών του αντισταθμίζεται από την απώλεια κοινωνικών παροχών, την καταβολή φόρων και την πληρωμή ασφαλιστικών εισφορών. Στην περίπτωση αυτή, το καθαρό οικονομικό όφελος από την εργασία είναι περιορισμένο, οπότε είναι απολύτως λογικό να επιλέξει να μην εργαστεί.

Η ανάλυση εντοπίζει ισχυρά αντικίνητρα για εργασία σε ορισμένες περιπτώσεις. Για παράδειγμα, όταν η εύρεση εργασίας συνεπάγεται ταυτόχρονα απώλεια του επιδόματος ανεργίας και μείωση ή ολική διακοπή άλλων κοινωνικών παροχών, το μεγαλύτερο μέρος του πρόσθετου εισοδήματος που προκύπτει από την εργασία ουσιαστικά εξανεμίζεται. Αντίστοιχες στρεβλώσεις εμφανίζονται και για άτομα που ήδη εργάζονται και εξετάζουν το ενδεχόμενο να αυξήσουν τις ώρες εργασίας τους ή να αποδεχθούν μια καλύτερα αμειβόμενη θέση. Σε αρκετές περιπτώσεις, μια σχετικά μικρή αύξηση του εισοδήματος μπορεί να οδηγήσει σε δυσανάλογη απώλεια κοινωνικών παροχών. Ως αποτέλεσμα, το καθαρό όφελος από την επιπλέον προσπάθεια ή την επαγγελματική ανέλιξη μειώνεται σημαντικά.

Αντικίνητρα

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι τα σημαντικότερα αντικίνητρα δεν προκύπτουν τόσο από το ύψος των παροχών όσο από τον σχεδιασμό τους. Ορισμένες παροχές χορηγούνται στο ακέραιο έως ένα συγκεκριμένο εισοδηματικό όριο, έπειτα από το οποίο διακόπτονται εντελώς. Η απότομη απώλεια μιας παροχής μπορεί να επιφέρει σημαντική μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος ενός νοικοκυριού, δημιουργώντας έντονα αντικίνητρα για αύξηση των ωρών εργασίας ή των αποδοχών.

Αντίθετα, όταν οι παροχές μειώνονται σταδιακά καθώς αυξάνεται το εισόδημα, οι στρεβλώσεις αυτές είναι συνήθως ηπιότερες. Προτείνεται, λοιπόν, κατάργηση των απότομων ορίων επιλεξιμότητας σε επιδόματα (στεγαστικό επίδομα, voucher παιδικής φροντίδας) και αντικατάσταση των λίγων προκαθορισμένων κλιμακίων επιδομάτων από έναν μηχανισμό συνεχούς προσαρμογής, μέσω του οποίου το ύψος της ενίσχυσης θα μειώνεται προοδευτικά όσο αυξάνεται το εισόδημα του δικαιούχου. Ο δε ρυθμός μείωσης των παροχών θα μπορούσε να λαμβάνει υπόψη φόρους και ασφαλιστικές εισφορές, ώστε η ανάληψη ή η αύξηση της εργασίας να αποφέρει πάντοτε καθαρό οικονομικό όφελος.