Ο καύσωνας θα επανέρχεται κάθε καλοκαίρι με μεγαλύτερη ένταση. Θα συνεχίσουμε να μετράμε μόνο ό,τι καίγεται ή θα αρχίσουμε να καταγράφουμε και ό,τι αθόρυβα, χάνεται;
Αυτές τις μέρες η χώρα διανύει το θερμότερο κύμα του καλοκαιριού (προς το παρόν), με τον υδράργυρο να αγγίζει τοπικά τους 41 με 43 βαθμούς Κελσίου στα ηπειρωτικά και ουσιαστική υποχώρηση να αναμένεται μόλις από την Πέμπτη. Την ίδια στιγμή, στις 20 Ιουλίου, το Υπουργείο Εργασίας υπενθύμισε με εγκύκλιο τις υποχρεώσεις των εργοδοτών για την πρόληψη της θερμικής καταπόνησης, με δυνατότητα παύσης εργασιών όπου οι συνθήκες κρίνονται επικίνδυνες.
Το πλήγμα που δέχεται η αγροτική παραγωγή, όμως, δεν είναι το καμένο χωράφι που βγαίνει στα δελτία. Είναι μια διάχυτη διάβρωση παραγωγικότητας, την οποία δεν πιάνει ούτε ο μηχανισμός της αποζημίωσης ούτε, ακόμη και η στατιστική. Στη φυτική παραγωγή η ζημιά δεν είναι πάντα ορατή δια γυμνού οφθαλμού. Κάθε καλλιέργεια έχει ένα θερμοκρασιακό εύρος μέσα στο οποίο λειτουργεί ομαλά η γονιμοποίηση και η καρπόδεση.
Για την ντομάτα, ενδεικτικά, το εύρος αυτό κινείται μεταξύ 16 και 28 βαθμών. Από την άλλη, όταν το θερμόμετρο μένει επί ημέρες στο σαράντα, τα άνθη δεν δένουν ή πέφτουν, ο εκτεθειμένος καρπός παθαίνει ηλιόκαυμα, ο ελαιόκαρπος συρρικνώνεται και χάνει σε περιεκτικότητα λαδιού, ενώ στο αμπέλι διαταράσσεται η ισορροπία μεταξύ σακχάρων και οξύτητας που καθορίζει την ποιότητα της εσοδείας.
- Σκηνές αποκάλυψης στα χωράφια και τους στάβλους της Ευρώπης από τον καύσωνα
Δεν πρόκειται για θεωρητικό κίνδυνο, καθώς σύμφωνα με την κοινή έκθεση FAO και Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού οι αποδόσεις βασικών καλλιεργειών όπως το καλαμπόκι και το σιτάρι υποχωρούν κατά 7,5% και 6% αντίστοιχα για κάθε βαθμό αύξησης της θερμοκρασίας. Το φυτό επιβιώνει, άρα τυπικά δεν υπάρχει καταστροφή, αλλά η ποσότητα, το μέγεθος και ο εμπορικός βαθμός του προϊόντος υποχωρούν.
Σε όλα τα παραπάνω προστίθεται το υδατικό στρες, καθώς σημαντικό μέρος της ελληνικής παραγωγής στηρίζεται σε αρδευόμενες εκτάσεις που στη διάρκεια του καύσωνα διψούν περισσότερο ακριβώς όταν το νερό σπανίζει. Η ίδια σιωπηλή απώλεια καταγράφεται και στη ζωική παραγωγή. Το θερμικό στρες στις γαλακτοπαραγωγές αγελάδες ξεκινά ήδη γύρω στους 25 βαθμούς, πολύ χαμηλότερα από το όριο ανοχής του ανθρώπου.
Τα ζώα μειώνουν την πρόσληψη τροφής για να παράγουν λιγότερη μεταβολική θερμότητα, με άμεσο αποτέλεσμα τη μείωση της γαλακτοπαραγωγής, ενώ η νυχτερινή ζέστη δεν τους επιτρέπει να ανακάμψουν μέχρι το επόμενο πρωί. Το πρόβλημα βρίσκει τον ελληνικό κλάδο ήδη εύθραυστο. Οι παραγωγοί αγελαδινού γάλακτος υποχώρησαν από 3.253 το 2015 σε 1.994 το 2023 και 1.878 το 2024, μια σταθερή συρρίκνωση που αφήνει τον κλάδο σε λιγότερες και μεγαλύτερες εκμεταλλεύσεις.
- ΟΣΔΕ 2026: Δισ. ευρώ, αυτόματοι έλεγχοι, ανθρώπινα λάθη
Η παραγωγή διατηρήθηκε σχεδόν αποκλειστικά χάρη στις υψηλότερες αποδόσεις ανά ζώο, δηλαδή σε ακριβώς εκείνο το μέγεθος που ο καύσωνας διαβρώνει πρώτο. Οι πληροφορίες της αγοράς μιλούν ήδη για μειωμένη ημερήσια παραγωγή τις ημέρες της έντονης ζέστης, μια απώλεια που δεν έχει ακόμη αποτυπωθεί στα διαθέσιμα στοιχεία. Δίπλα στην απώλεια παραγωγής τρέχει και μια αύξηση κόστους που δεν συζητείται.
Οι ανεμιστήρες και τα συστήματα δροσισμού στις κτηνοτροφικές μονάδες, η αδιάκοπη ψύξη του γάλακτος, το πρόσθετο νερό και η άρδευση που πρέπει να καλύψει την εκτοξευμένη ζήτηση των φυτών επιβαρύνουν τον λογαριασμό ενέργειας τη στιγμή που το περιθώριο είναι ήδη οριακό. Υπάρχει και η διάσταση της εργασίας. Η εγκύκλιος της 20ής Ιουλίου προβλέπει την κατά περίπτωση παύση των υπαίθριων εργασιών, όμως στο χωράφι η παύση σε ευπαθή προϊόντα που θέλουν συγκομιδή σήμερα και όχι αύριο σημαίνει απευθείας χαμένη σοδειά, ενώ η κυριαρχία της εποχικής και συχνά αδήλωτης απασχόλησης καθιστά τα μέτρα προστασίας δύσκολα εφαρμόσιμα.
Σύμφωνα με την ίδια έκθεση FAO και Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού, η παραγωγικότητα της εργασίας μειώνεται κατά 2 με 3% για κάθε βαθμό πάνω από τους 20, ενώ οι εργαζόμενοι στη γεωργία έχουν έως και τριάντα πέντε φορές μεγαλύτερη πιθανότητα θανάτου από θερμική έκθεση σε σχέση με τους εργαζομένους των υπόλοιπων κλάδων.
- Παραλίες γεμάτες, χωράφια δίχως χέρια…
Το βαθύτερο πρόβλημα είναι ότι ολόκληρη η αρχιτεκτονική στήριξης είναι σχεδιασμένη για το ξαφνικό και καταστροφικό συμβάν, όχι για τη χρόνια πτώση. Ο ΕΛΓΑ, που κατέβαλε 13,8 εκατ. ευρώ σε 9.634 παραγωγούς για τις ζημιές του 2025, αποζημιώνει το χαλάζι, τον παγετό ή την ολοκληρωτική καταστροφή μιας καλλιέργειας. Ακόμη και εκεί όπου ο καύσωνας καλύπτεται ως κίνδυνος, η αποζημίωση δύσκολα αγγίζει τη διάχυτη απώλεια, δηλαδή το γάλα που δεν παρήχθη, τον καρπό που έμεινε μικρός, το λάδι που δεν μπήκε στον ελαιόκαρπο.
Αυτές οι απώλειες δεν συγκεντρώνονται σε μία ημερομηνία και σε ένα αγροτεμάχιο, αλλά κατανέμονται σε χιλιάδες εκμεταλλεύσεις και σε ολόκληρη την περίοδο. Και επειδή οι επίσημες μετρήσεις της παραγωγής και των τιμών δημοσιεύονται με καθυστέρηση μηνών, όταν τελικά εμφανιστεί η κάμψη, ο καύσωνας που την προκάλεσε θα έχει προ πολλού ξεχαστεί. Η συζήτηση για τον καύσωνα και τη γεωργία παραμένει εγκλωβισμένη στη λογική της καταστροφής και της εκ των υστέρων αποζημίωσης, τη στιγμή που το πραγματικό διακύβευμα είναι η σταδιακή απώλεια παραγωγικότητας και εισοδήματος.
Το ζητούμενο δεν είναι ένα ακόμη έκτακτο πρόγραμμα ενισχύσεων μετά το γεγονός, αλλά η θεσμική ικανότητα να μετρηθεί η χρόνια θερμική επιβάρυνση με δείκτες παραγωγικότητας και όχι μόνο με δηλώσεις ζημιάς, ώστε οι επενδύσεις προσαρμογής, από τη σκίαση και τα συστήματα δροσισμού μέχρι την εξοικονόμηση νερού, να προηγούνται του κινδύνου αντί να τον ακολουθούν. Ο καύσωνας θα επανέρχεται κάθε καλοκαίρι με μεγαλύτερη ένταση. Το ερώτημα είναι αν θα συνεχίσουμε να μετράμε μόνο ό,τι καίγεται ή αν θα αρχίσουμε να καταγράφουμε και ό,τι αθόρυβα χάνεται.