Πέντε ποσοστιαίες μονάδες: το κενό που έκλεισε κατά τα δύο τρίτα και αντιστέκεται στο υπόλοιπο

Ο λόγος επενδύσεων προς ΑΕΠ ανέβηκε από 11,3% το 2018 σε 16,9% το 2025. Η απόσταση από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο παραμένει, ωστόσο, πάνω από πέντε μονάδες — δηλαδή περίπου 12,4 δισ. ευρώ χαμένων επενδύσεων κάθε χρόνο.

Το επενδυτικό κενό της ελληνικής οικονομίας δεν είναι φαινόμενο της κρίσης του κορωνοϊού ούτε συγκυριακή αδυναμία. Όπως τεκμηριώνει η μελέτη του ΙΟΒΕ για την οικονομική αβεβαιότητα, η απόκλιση από τον μέσο όρο της ΕΕ27 συσσωρεύεται συστηματικά από το 2009. Το 2011 έφτασε στο 6,7% του ΑΕΠ, ενώ κατά μέσο όρο την περίοδο 2009–2015 διαμορφώθηκε στις 5,2 ποσοστιαίες μονάδες ετησίως. Παρά τη σαφή βελτίωση της τελευταίας πενταετίας, το 2024 παρέμενε υψηλότερο των πέντε ποσοστιαίων μονάδων.

Η διαχρονική τροχιά χωρίζεται σε τρεις φάσεις. Από το 1998 έως το 2007 οι επενδύσεις σε πάγιο κεφάλαιο ακολούθησαν έντονα ανοδική πορεία, με το τριμηνιαίο υψηλό να καταγράφεται το 2007 στα 16,1 δισ. ευρώ. Ακολούθησε η οκταετία 2008–2016, όπου υποχώρησαν σχεδόν κατά 65%, ως αποτέλεσμα της δημοσιονομικής κρίσης, της συρρίκνωσης της τραπεζικής χρηματοδότησης και του κλίματος αβεβαιότητας. Από το 2017 ξεκίνησε σταδιακή ανάκαμψη, η οποία επιταχύνθηκε μετά το 2021 με τη στήριξη των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

Ο υπολογισμός αυτός δίνει το πραγματικό μέτρο σύγκρισης για ό,τι ακολουθεί. Το Ταμείο Ανάκαμψης, στην καλύτερη χρονιά του, διοχέτευσε στην πραγματική οικονομία επιχορηγήσεις 4 δισ. ευρώ — δηλαδή κάλυψε περίπου το ένα τρίτο του ετήσιου επενδυτικού κενού. Ακόμη και το μεγαλύτερο πρόγραμμα στην ιστορία της χώρας δεν αρκούσε, μόνο του, για να κλείσει την απόσταση από την Ευρώπη.

24,6 δισ. σε πέντε χρόνια: τι πραγματικά έφτασε στην πραγματική οικονομία

Η Ελλάδα υπερτερεί του ευρωπαϊκού μέσου όρου σε κάθε μετρήσιμη διάσταση απορρόφησης. Η διοχέτευση των πόρων στους τελικούς δικαιούχους, όμως, τρέχει με χρονική υστέρηση που μεταθέτει το βάρος στα επόμενα χρόνια.

Μετά την εκταμίευση της 7ης δόσης επιχορηγήσεων και της 6ης δόσης δανείων τον Απρίλιο του 2026, η Ελλάδα είχε λάβει συνολικά 24,6 δισ. ευρώ, ήτοι το 68% των διαθέσιμων πόρων της, έναντι μέσου όρου 59% στην ΕΕ. Από αυτά, 12,9 δισ. ευρώ αφορούσαν επιχορηγήσεις (71% των εγκεκριμένων) και 11,7 δισ. ευρώ δάνεια (66% των εγκεκριμένων). Παράλληλα, η χώρα είχε ολοκληρώσει το 53% των συμφωνημένων οροσήμων και στόχων, έναντι 47% κατά μέσο όρο στην Ένωση.

Η εικόνα αλλάζει όταν το βλέμμα μετατοπίζεται από τις εισπράξεις του Δημοσίου στις πληρωμές προς τους τελικούς δικαιούχους. Οι εκταμιεύσεις επιχορηγήσεων προς την πραγματική οικονομία ήταν 1,6 δισ. ευρώ το 2023, 2,4 δισ. το 2024 και 4 δισ. το 2025. Σωρευτικά, έως το τέλος του 2025 είχαν καταβληθεί 8,9 δισ. ευρώ, ποσοστό 69% των εισπραχθεισών τότε επιχορηγήσεων. Από τον Ιανουάριο έως τον Μάιο του 2026 μεταβιβάστηκαν από τον Κρατικό Προϋπολογισμό επιπλέον 6,3 δισ. ευρώ, συμπεριλαμβανομένου ΦΠΑ.

Στο δανειακό σκέλος η χρονική υστέρηση είναι ακόμη μεγαλύτερη και, όπως θα φανεί στην επόμενη ενότητα, αποτελεί το πιο υποτιμημένο στοιχείο της συζήτησης. Έως τα τέλη Μαΐου 2026, οπότε έληξε η προθεσμία υπογραφής συμβάσεων, είχαν συμβασιοποιηθεί έργα προϋπολογισμού 13,2 δισ. ευρώ. Οι εκταμιεύσεις προς τις επιχειρήσεις, όμως, ανέρχονταν μόλις σε 6 δισ. ευρώ, καθώς τα δάνεια αποδίδονται τμηματικά με βάση την πορεία υλοποίησης των έργων — διαδικασία που, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος, εκτείνεται έως το 2029.

Ο αγωγός των 21,7 δισ.: γιατί η επόμενη τριετία δεν είναι κενό αλλά αλλαγή μίγματος

Συνθέτοντας τα υπόλοιπα του δανειακού σκέλους του ΤΑΑ με τα αδιάθετα κονδύλια του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου 2021-2027, προκύπτει ένας αγωγός πόρων που παραμένει ενεργός έως το 2029. Το πρόβλημα δεν είναι το ύψος. Είναι η φύση των χρημάτων.

Η κυρίαρχη αφήγηση για τη «μετά ΤΑΑ εποχή» υποθέτει σιωπηρά ότι τον Ιανουάριο του 2027 η βρύση κλείνει. Τα πρωτογενή στοιχεία δείχνουν κάτι διαφορετικό. Δύο δίαυλοι εξακολουθούν να τροφοδοτούν την οικονομία και μετά την τυπική λήξη του Μηχανισμού: το δανειακό σκέλος του ΤΑΑ προς τις επιχειρήσεις, που εκταμιεύεται έως το 2029, και τα διαρθρωτικά ταμεία της τρέχουσας προγραμματικής περιόδου, των οποίων η απορρόφηση μόλις ξεκινά να επιταχύνει.

Έως τον Μάιο του 2026 είχαν εκταμιευθεί μέσω του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου 2021-2027 6,1 δισ. ευρώ, ποσοστό απορρόφησης 29,6%. Η Τράπεζα της Ελλάδος σημειώνει ότι ο ρυθμός εκταμίευσης αναμένεται να επιταχυνθεί προς το τέλος της περιόδου —την επόμενη τριετία— όπως έχει παρατηρηθεί και στα προηγούμενα προγράμματα. Το κρίσιμο συμπέρασμα προκύπτει από την αριθμητική: αν 6,1 δισ. ευρώ αντιστοιχούν στο 29,6%, ο συνολικός φάκελος πλησιάζει τα 20,6 δισ. ευρώ και το αδιάθετο υπόλοιπο τα 14,5 δισ. ευρώ.

Σε αυτόν τον αγωγό προστίθενται εργαλεία που δεν έχουν ακόμη ποσοτικοποιηθεί για την Ελλάδα: το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα, το Ταμείο Εκσυγχρονισμού και το Ταμείο Απανθρακοποίησης Νήσων (2026-2032) που έχει ήδη εγκριθεί, καθώς και το υπό διαπραγμάτευση Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034. Η Τράπεζα της Ελλάδος τα χαρακτηρίζει καθοριστικά για τη διατήρηση της επενδυτικής δυναμικής, επισημαίνοντας παράλληλα ότι «η πρόκληση αφορά όχι μόνο την απορρόφηση πόρων, αλλά κυρίως τη διασφάλιση της μακροχρόνιας αναπτυξιακής τους επίδρασης».

31 Αυγούστου 2026: το ορόσημο των 10 δισ. και ο κίνδυνος των έργων-γεφυρών

Η Τράπεζα της Ελλάδος χαρακτηρίζει «εξαιρετικά φιλόδοξο» το εγχείρημα απορρόφησης των υπολειπόμενων κονδυλίων. Αν αποτύχει, ο λογαριασμός μετακυλίεται στο εθνικό Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων — και από εκεί στα δημοσιονομικά μεγέθη.

Η διατύπωση της Τράπεζας της Ελλάδος είναι ασυνήθιστα σαφής: η απορρόφηση των υπολειπόμενων 10 δισ. ευρώ έως το τέλος Δεκεμβρίου 2026 προϋποθέτει την ολοκλήρωση των σχετικών οροσήμων και στόχων έως τις 31 Αυγούστου 2026, «εγχείρημα που κρίνεται εξαιρετικά φιλόδοξο». Το χρονοδιάγραμμα είναι αδιαπραγμάτευτο: μετά τα ορόσημα του Αυγούστου, ακολουθεί η 30ή Σεπτεμβρίου για την υποβολή αιτημάτων πληρωμής και η 31η Δεκεμβρίου για την εκτέλεση των πληρωμών από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Ο μηχανισμός μετακύλισης του κινδύνου είναι ο εξής. Αν δεν εισπραχθούν οι ευρωπαϊκοί πόροι για την ολοκλήρωση των συμβασιοποιημένων έργων στο σκέλος των επιχορηγήσεων, τα έργα αυτά ενδέχεται να ενταχθούν στο εθνικό Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων και να χρηματοδοτηθούν από εθνικούς πόρους. Η συνέπεια δεν είναι μόνο λογιστική: επηρεάζει τον ρυθμό αύξησης των εθνικά χρηματοδοτούμενων καθαρών πρωτογενών δαπανών, δηλαδή ακριβώς το μέγεθος που ελέγχεται από τους νέους ευρωπαϊκούς δημοσιονομικούς κανόνες.

Ο δεύτερος κίνδυνος: ο εφεδρικός δίαυλος τρέχει με 29,6%

Το πλέον υποτιμημένο ρίσκο δεν αφορά το ΤΑΑ αλλά τον διάδοχό του. Το ΕΣΠΑ και τα λοιπά διαρθρωτικά ταμεία της περιόδου 2021-2027 εμφανίζουν απορρόφηση μόλις 29,6% έως τον Μάιο του 2026, δηλαδή σε προχωρημένο στάδιο της προγραμματικής περιόδου. Ο εφεδρικός δίαυλος, στον οποίο υποτίθεται ότι θα μεταφερθούν τα «έργα-γέφυρες» του ΤΑΑ, καλείται ταυτόχρονα να επιταχύνει τη δική του υστέρηση και να απορροφήσει τη μεταφερόμενη πίεση.

Ο κρυφός φόρος: πώς η αβεβαιότητα κοστίζει 200 εκατ. ευρώ ανά σοκ

Η μελέτη του ΙΟΒΕ ποσοτικοποιεί κάτι που δεν εμφανίζεται σε κανέναν προϋπολογισμό: το ένα τρίτο του επενδυτικού κενού της περιόδου 2009-2015 οφειλόταν στην αβεβαιότητα. Και η επίδραση εξαφανίζεται όταν οι επιχειρήσεις είναι αισιόδοξες.

Η συζήτηση για το επενδυτικό κενό επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στη διαθεσιμότητα κεφαλαίων. Η μελέτη του ΙΟΒΕ «Οικονομική αβεβαιότητα και επενδύσεις στην Ελλάδα», με χρήση διανυσματικού υποδείγματος διόρθωσης σφαλμάτων και μικροδεδομένων από περίπου 1.000 επιχειρήσεις, δείχνει ότι υπάρχει και δεύτερος, εξίσου ισχυρός μηχανισμός.

Μια απρόσμενη αύξηση της αβεβαιότητας κατά μία τυπική απόκλιση οδηγεί σε άμεση υποχώρηση των επενδύσεων κατά περίπου 200 εκατ. ευρώ, επίδραση που εμφανίζεται ήδη από τα πρώτα τρίμηνα μετά το σοκ και διατηρείται για τουλάχιστον δύο έτη. Παράλληλα, η απασχόληση υποχωρεί κατά 20 έως 25 χιλιάδες θέσεις εργασίας, με την επίδραση να κορυφώνεται τρία τρίμηνα μετά την αρχική διαταραχή.

Το μέγεθος γίνεται κατανοητό με ιστορικό παράδειγμα. Η αύξηση του δείκτη αβεβαιότητας κατά 2,31 τυπικές αποκλίσεις το β΄ τρίμηνο του 2009 εκτιμάται ότι συνέβαλε, στο διάστημα 2009–2011, σε σωρευτική απώλεια επενδύσεων περίπου 3,3 δισ. ευρώ ή 1,7% του ΑΕΠ του 2011 — έναντι επενδυτικού κενού 6,7% του ΑΕΠ το ίδιο έτος. Δηλαδή περίπου το ένα τέταρτο του ετήσιου κενού. Στη μικροοικονομική προσέγγιση το εύρημα ενισχύεται: η αυξημένη αβεβαιότητα της περιόδου 2009-2015 συνέβαλε σε συστηματικά χαμηλότερο ετήσιο ρυθμό εταιρικών επενδύσεων κατά 1,6 ποσοστιαίες μονάδες, έναντι μέσης απόκλισης 5,2 μονάδων από την ΕΕ.

Η τομεακή ετερογένεια είναι έντονη και αντιστρέφει ορισμένες διαισθητικές υποθέσεις. Στις Υπηρεσίες η μείωση φτάνει τα 200 εκατ. ευρώ σε ορίζοντα έτους και είναι ιδιαίτερα επίμονη. Στη Βιομηχανία αγγίζει τα 40 εκατ. ευρώ, ενώ στο Λιανικό Εμπόριο κυμαίνεται μεταξύ 10 και 20 εκατ. ευρώ. Στις Κατασκευές, αντίθετα, οι επενδύσεις δεν παρουσιάζουν συστηματική αντίδραση: τα σοκ αβεβαιότητας εξηγούν λιγότερο από το 0,2% της διακύμανσής τους.

Η μελέτη προσθέτει ένα ακόμη στοιχείο με άμεση σημασία για τη διάρθρωση της ελληνικής οικονομίας: το μέγεθος της επιχείρησης σχετίζεται αρνητικά με το επίπεδο αβεβαιότητας. Οι πολύ μικρές επιχειρήσεις, με κύκλο εργασιών έως 2 εκατ. ευρώ, εμφανίζουν διαχρονικά υψηλότερη αβεβαιότητα από τις μικρομεσαίες και τις μεγάλες. Σε μια οικονομία που στηρίζεται δυσανάλογα σε μικρές μονάδες, αυτό συνιστά εμπόδιο στη μεγέθυνση και στην αποτελεσματική λειτουργία του ανταγωνισμού.

Πού βρίσκονται οι ευκαιρίες: ξένα κεφάλαια, ποιότητα επενδύσεων και στρατηγική αυτονομία

Οι ξένες άμεσες επενδύσεις έφτασαν τα 11,9 δισ. ευρώ το 2025 και συνέχισαν με 4,4 δισ. στο πρώτο τετράμηνο του 2026. Η επενδυτική δυναμική του α΄ τριμήνου δείχνει ότι το ιδιωτικό σκέλος έχει ήδη αρχίσει να αναλαμβάνει.

Το α΄ τρίμηνο του 2026 οι επενδύσεις αποτέλεσαν τη βασική συνιστώσα ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας. Ο ακαθάριστος σχηματισμός παγίου κεφαλαίου αυξήθηκε σε πραγματικούς όρους κατά 12,1%, έναντι μείωσης 0,5% την αντίστοιχη περίοδο του 2025, με θετική συμβολή από όλες τις βασικές κατηγορίες παγίων: μηχανολογικό εξοπλισμό και οπλικά συστήματα, άλλες κατασκευές, κατοικίες και μεταφορικό εξοπλισμό.

Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν τα ξένα κεφάλαια. Το 2025 οι ροές ξένων άμεσων επενδύσεων ανήλθαν σε 11,9 δισ. ευρώ, ή 4,8% του ΑΕΠ, συμπεριλαμβανομένης της εταιρικής αναδιάρθρωσης της Metlen Energy & Metals· ακόμη και χωρίς αυτήν, το επίπεδο παρέμεινε υψηλότερο από το 2024. Το πρώτο τετράμηνο του 2026 η δυναμική συνεχίστηκε με ροές 4,4 δισ. ευρώ, με το ενδιαφέρον να επικεντρώνεται στη μεταποίηση, τις μεταφορές, τον χρηματοοικονομικό τομέα και τα ακίνητα.

Η ποιότητα, όχι μόνο ο όγκος

Η πιο ενθαρρυντική εξέλιξη δεν αφορά το ύψος αλλά τη σύνθεση. Σύμφωνα με το Εαρινό Πακέτο 2026, κινητήρια δύναμη της ανόδου του λόγου επενδύσεων προς ΑΕΠ υπήρξαν οι επενδύσεις σε μηχανολογικό εξοπλισμό, οι οποίες από το 2022 ξεπερνούν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η Τράπεζα της Ελλάδος επισημαίνει αντίστοιχα τη συνέχιση της ποιοτικής βελτίωσης του μίγματος, με αυξημένη δαπάνη σε κατηγορίες με ισχυρή επίδραση στην παραγωγικότητα — μια σταδιακή μετατόπιση προς πιο επενδυτικά προσανατολισμένο πρότυπο ανάπτυξης.

Στο θεσμικό σκέλος, το καθεστώς των «Μεγάλων Επενδύσεων» του Αναπτυξιακού Νόμου 4887/2022 απευθύνεται σε σχέδια με επιλέξιμες δαπάνες άνω των 15 εκατ. ευρώ. Η πρώτη προκήρυξη ολοκληρώθηκε με προεπιλογή 13 επενδυτικών σχεδίων, με συνολικό ποσό επιχορήγησης, επιδότησης χρηματοδοτικής μίσθωσης και κόστους απασχόλησης 68,7 εκατ. ευρώ, συν 73,2 εκατ. ευρώ σε φορολογικές απαλλαγές. Η δεύτερη προκήρυξη έκλεισε στις 30 Ιουνίου 2026.

Απομένουν, ωστόσο, οι διαρθρωτικοί περιορισμοί. Η παραγωγικότητα εργασίας υπολείπεται σημαντικά του ευρωπαϊκού μέσου όρου, η οικονομία εξακολουθεί να στηρίζεται σε κλάδους χαμηλής προστιθέμενης αξίας και σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις με περιορισμένες δυνατότητες καινοτομίας και εξαγωγών, ενώ το κενό δεξιοτήτων παραμένει εμπόδιο. Όπως σημειώνει το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους, παρά την επιτάχυνση των επενδύσεων παγίου κεφαλαίου, το επενδυτικό κενό έναντι της Ευρωζώνης δεν επιτρέπει εφησυχασμό.