Στη διάσημη σκηνή όπου μια κάψουλα «καρφώνεται» στο μάτι του φεγγαριού -το καρέ από την πρωτοποριακή βωβή γαλλική ταινία «Το Ταξίδι στη Σελήνη» του 1902, ο σκηνοθέτης Ζορζ Μελιές δεν μας έδωσε μόνο ένα εμβληματικό στιγμιότυπο επιστημονικής φαντασίας που έμεινε στην ιστορία, αλλά και έναν πυροκροτητή φαντασίας. Από τότε ο άνθρωπος έχει κατακτήσει τη Σελήνη και η σημερινή γενιά τεχνολόγων και επιστημόνων έχει σχέδια ώστε το ουράνιο αυτό σώμα να λειτουργεί και ως ένα απομακρυσμένο φυλάκιο της ανθρωπότητας. Κάπου 124 χρόνια μετά δεν είναι μια κάψουλα που προσκρούει στη Σελήνη, αλλά ένα τμήμα υπερσύχρονου πυραύλου.
«Ένα κομμάτι πύραυλου Falcon 9 της SpaceX που βρισκόταν εκτός πορείας προσέκρουσε στη Σελήνη, δημιουργώντας έναν κρατήρα κοντά σε ένα γνωστό σεληνιακό σημείο αναφοράς. Με αυτό τον τρόπο προσφέρεται στους επιστήμονες μια μοναδική ευκαιρία έρευνας που θα μπορούσε να ωφελήσει μελλοντικές αποστολές. Το άδειο ανώτερο τμήμα του συγκεκριμένου Falcon 9 επρόκειτο να προσκρούσει στη Σελήνη κοντά στον κρατήρα Einstein, με ταχύτητα περίπου 8.700 χλμ/ώρα την Τετάρτη. Από την σύγκρουση προκλήθηκε σύντομη, εντυπωσιακή λάμψη. Ενδέχεται να χρειαστούν ημέρες ή και εβδομάδες μέχρι να σχηματιστεί πλήρης εικόνα για το τι συνέβη και τι μπορούμε να διδαχθούμε από αυτό, ωστόσο για τους πλανητικούς γεωλόγους, αυτή η τυχαία σύγκρουση αποτελεί “θείο δώρο”» εξήγησε, μιλώντας στο -, ο Βάιος Λάππας, καθηγητής και πρόεδρος στο Τμήμα Αεροδιαστημικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), με γνωστικό αντικείμενο τα Συστήματα Αεροδιαστημικής.
Ο πύραυλος εκτοξεύτηκε από τη Φλόριντα τον Ιανουάριο του 2025, μεταφέροντας στο διάστημα δύο σεληνιακές ακάτους προσεδάφισης. Η αποστολή του ήταν να πυροδοτήσει το ανώτερο στάδιό του με επαρκή ισχύ, ώστε να ωθήσει και τις δύο ακάτους έξω από τη γήινη τροχιά και σε πορεία προς τη Σελήνη – στόχος που επιτεύχθηκε. «Το χρησιμοποιημένο τμήμα (upper stage) του πυραύλου, με μέγεθος περίπου όσο ένα πενταώροφο κτίριο και βάρος τουλάχιστον 4.000 κιλά, αφέθηκε να κινείται ελεύθερα σε μια μακρά, ελλειπτική τροχιά που εκτεινόταν προς τη Σελήνη και επέστρεφε. Τους τελευταίους 18 μήνες, η ήπια βαρυτική έλξη της Γης, της Σελήνης και του Ήλιου, σε συνδυασμό με την πίεση που ασκούσε το φως του Ήλιου, του έδωσαν μια ανεπαίσθητη ώθηση, βάζοντάς το σε πορεία σύγκρουσης με την Σελήνη. Η πρόσκρουση σημειώθηκε την Τετάρτη, γύρω στις 07:35 BST (06:35 GMT) -υπό το φως της ημέρας για πολλά μέρη του κόσμου-, ωστόσο η μικροσκοπική λάμψη που προκλήθηκε θα ήταν υπερβολικά αμυδρή για να γίνει ορατή, ακόμη και με τη χρήση τηλεσκοπίου», αναφέρει ο κ. Λάππας.
Η επανάσταση της επανάχρησης
«Ήταν μια ιδιωτική αποστολή από την Ιαπωνία που χρησιμοποίησε έναν Falcon 9 τον Ιανουάριο του 2025, αλλά τελικά απέτυχε. Το άνω τμήμα του πυραύλου σκόρπισε στο Διάστημα και μπήκε σε τροχιά σύγκρουσης με τον φυσικό μας δορυφόρο! Μπορεί ως περιστατικό να φαίνεται ιδιαίτερο, αλλά τίποτα δεν είναι τυχαίο. Ο Falcon 9 είναι ένας επαναχρησιμοποιήσιμος πύραυλος που έχει σχεδιάσει, αναπτύξει και κατασκευάζει η Space X, που έχει πρακτικά επανακαθορίσει τα δεδομένα στο χώρο της διαστημικής. Το κλειδί βρίσκεται στη λέξη “επαναχρησιμοποιήσιμος”: το τεχνολογικό επίτευγμα της Space X, το οποίο και σε επίπεδο σύλληψης, αλλά και υλοποίησης, φάνταζε άθλος μόλις πριν από δεκαπέντε χρόνια, έχει μειώσει σημαντικά το κόστος μίας εκτόξευσης», σχολιάζει στο - ο Δρ Περικλής Παναγιώτου, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), επιβλέπων καθηγητής της φοιτητικής ομάδας αεροδιαστημικής ASAT, αναφερόμενος στα τεχνικά μυστικά της συγκεκριμένης τεχνολογίας. Το 2025, ο πύραυλος αυτός σε διάφορες παραλλαγές ξεπέρασε τις 500 εκτοξεύσεις, σημειώνει ο Δρ Παναγιώτου. «Σίγουρα δεν συντρέχει κάποιος λόγος ανησυχίας, καθώς πίσω από κάθε τέτοια αποστολή κρύβονται εκατοντάδες ώρες υπολογισμών και ανάλυσης ρίσκου», προσθέτει.
Ο κ. Λάππας σημειώνει πως τις επόμενες ημέρες, το σκάφος Lunar Reconnaissance Orbiter της NASA θα βρεθεί σε θέση να φωτογραφίσει το σημείο, επιτρέποντας τη σύγκριση εικόνων από την κατάσταση πριν και μετά την πρόσκρουση. Τα επιστημονικά δεδομένα και, πιθανότατα, οι πρώτες εικόνες θα προέλθουν από ισχυρά τηλεσκόπια στην αμερικανική ήπειρο, όπου ο ουρανός ήταν ακόμη σκοτεινός. «Καθώς οι ερευνητές γνωρίζουν ήδη το ακριβές μέγεθος, την ταχύτητα και το σημείο πρόσκρουσης του πυραύλου, το συμβάν αυτό μετατρέπεται από ένα τυχαίο ατύχημα σε ένα σπάνιο, ελεγχόμενο πείραμα. Πρόκειται για μια ιδανική στιγμή για τους πλανητολόγους, αφού τους δίνεται η ευκαιρία να ελέγξουν τα μοντέλα τους σχετικά με τον τρόπο που οι προσκρούσεις δημιουργούν κρατήρες, εκτινάσσουν συντρίμμια στην επιφάνεια και προκαλούν σεισμικές δονήσεις στο εσωτερικό της Σελήνης», προσθέτει.
Πρόκειται για δεδομένα με μεγάλη αξία καθώς η κατανόηση της ποσότητας πετρωμάτων και σκόνης που εκτινάσσεται κατά την πρόσκρουση θα βοηθήσει τους μηχανικούς στον σχεδιασμό ασφαλέστερων σκαφών προσεδάφισης και μελλοντικών σεληνιακών βάσεων, επιτρέποντάς τους να υπολογίσουν την απόσταση που μπορούν να διανύσουν τα εκτινασσόμενα συντρίμμια και την ένταση της εδαφικής δόνησης στην γύρω περιοχή. Η πρόσκρουση είναι όμως χρήσιμη και σε ειδικούς σε άλλα επιστημονικά πεδία: «το υλικό που εκτινάχθηκε από το υπέδαφος της Σελήνης παρέχει νέα στοιχεία για τη γεωλογία της, εμπλουτίζοντας τις ήδη υπάρχουσες επιστημονικές γνώσεις σχετικά με τον σχηματισμό του συστήματος Γης-Σελήνης πριν από περίπου 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια. Δεν είναι η πρώτη φορά που ένα αντικείμενο κατασκευασμένο από τον άνθρωπο προσκρούει στη Σελήνη. Από το 1959, δεκάδες διαστημικά σκάφη έχουν συντριβεί στην επιφάνειά της — ορισμένα κατά λάθος και πολλά σκόπιμα, για επιστημονικούς σκοπούς», τονίζει ο πρόεδρος στο Τμήμα Αεροδιαστημικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ).
Τα… σκουπίδια της Σελήνης
«Η απάντηση στο ερώτημα πόσα ανθρωποποίητα αντικείμενα έχουν φτάσει στην επιφάνεια της σελήνης εξαρτάται από το εάν αναφερόμαστε σε διαστημικά σκάφη ή μείζονα εξαρτήματα διαστημικών σκαφών που έφτασαν, είτε σκόπιμα, είτε τυχαία, στην επιφάνεια του φυσικού μας δορυφόρου. Σύμφωνα με απολογισμό της NASA, ο αριθμός υπερβαίνει κατά πολύ τα 100, με περίπου 120-130 περιστατικά πρόσκρουσης ή προσεδάφισης από το 1959. Σε αυτά περιλαμβάνονται περίπου 40 προσεδαφίσεις, από τις έξι επανδρωμένες αποστολές του προγράμματος Apollo, έως και πολλαπλές ρομποτικές αποστολές, ανάμεσά τους τα σοβιετικά σκάφη Luna, τα αμερικανικά Surveyor, τα κινεζικά Chang’e (Τσανγκ-ε), το ινδικό Chandrayaan-3 (Τσαντραγιάν), το κινεζικό SLIM, τα Odysseus και Athena της εταιρίες Intuitive Machines και το Blue Ghost της Firefly Aerospace», αναφέρει στο - ο Φαίδωνας Καραϊωσηφίδης, αεροναυπηγός και διευθυντής του περιοδικού «ΠΤΗΣΗ».
Σε αυτά, μάλιστα, θα πρέπει να προστεθούν περίπου 80 αντικείμενα που προσέκρουσαν σκόπιμα, όπως όροφοι πυραυλικών φορέων που εξάντλησαν τα καύσιμά τους, βολιστήρες και σκάφη που διεξήγαγαν πειραματικές αποστολές και οδηγήθηκαν στη σεληνιακή επιφάνεια για να μην αποτελέσουν και άλλα διαστημικά σκουπίδια σε τροχιά. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται, σύμφωνα με τον κ. Καραϊωσηφίδη, οι αμερικανικοί βολιστήρες της σειράς Ranger (1962-1965) και Lunar Orbiters, όροφοι του πυραυλικού φορέα Κρόνος V του προγράμματος Apollo, πολλαπλοί σοβιετικοί βολιστήρες Luna και συγκροτήματα άλλων αποστολών της Μόσχας, το ερευνητικό SMART-1 της ευρωπαϊκής ESA και σκάφη κινεζικών αποστολών. Αξιοσημείωτες είναι οι σκόπιμες προσκρούσεις του LCROSS και των δίδυμων διαστημοπλοίων GRAIL της NASA που είχαν ρόλο μελέτης της Σελήνης, όπως και το ινδικό Chandrayaan-2, το οποίο αφού την χαρτογράφησε, έκανε μια έσχατη συμβολή στη μελέτη της Σελήνης με ηθελημένη συντριβή, ενώ υπάρχουν και περίπου 20 συντριβές σκαφών που προορίζονταν να προσεληνωθούν όπως το σοβιετικό Luna 15 (1969) και το ρωσικό Luna 25 (2023), το ιστραηλινό Beresheet (2019) και το ινδικό Chandrayaan-2 Vikram (2019) όπως και δυο ιαπωνικές προσπάθειες.
Όπως αναφέρει ο κ. Καραϊωσηφίδης, εκτίμηση της NASA αποτελεί ότι οι άνθρωποι έχουν αφήσει στη Σελήνη πάνω από 220 τόνους συντριμμιών και εξοπλισμού, αριθμός που θα αυξηθεί με τις συνεχιζόμενες κινεζικές και ινδικές προσπάθειες, την αμερικανική επιδίωξη για επιστροφή του ανθρώπου στη Σελήνη, που η προεδρία Τραμπ στοχεύει να υλοποιηθεί πριν από τη λήξη της, αλλά, κυρίως, από την πρόθεση του Έλον Μασκ. Ο Αμερικανός μεγιστάνας έχει ανατρέψει πλήρως τον προηγούμενο σχεδιασμό του και έχει προτεραιοποιήσει την άμεση δημιουργία μιας «αυτοσυντηρούμενης πόλης» στο Φεγγάρι μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια, με τον εποικισμού του Άρη να βρίσκεται πλέον σε δεύτερο πλάνο…