Η εγχώρια αποκλιμάκωση δεν είναι τυχαία ούτε αποκλειστικά αποτέλεσμα των αγορών. Στηρίζεται, ενδεχομένως, σε τρεις παράγοντες που λειτούργησαν ταυτόχρονα.
Βρισκόμαστε στις πρώτες μέρες του Αυγούστου και η εικόνα που αναδύεται από τις αγορές είναι φαινομενικά αντιφατική. Την ίδια στιγμή που ο διεθνής δείκτης τιμών τροφίμων σκαρφαλώνει στο υψηλότερο σημείο των τελευταίων δυόμισι ετών, το ελληνικό ράφι κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, καταγράφοντας για πρώτη φορά μετά από μήνες αρνητικό πρόσημο.
Η απόσταση ανάμεσα σε αυτά που συμβαίνουν στις διεθνείς αγορές πρώτων υλών και σε αυτά που βλέπει ο καταναλωτής στο σούπερ μάρκετ δεν ήταν ποτέ πιο ορατή, και ακριβώς εκεί κρύβεται το πραγματικό ερώτημα της περιόδου.
Ο Δείκτης Τιμών Τροφίμων του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ επέστρεψε τον Ιούλιο σε ανοδική τροχιά, βρισκόμενος πλέον στο υψηλότερο επίπεδο από τις αρχές του 2023. Η ώθηση προήλθε κυρίως από τα δημητριακά και ιδιαίτερα το σιτάρι, καθώς οι διαταραχές στις εξαγωγικές ροές της Μαύρης Θάλασσας και ο αντίκτυπος των καυσώνων σε σημαντικές χώρες παραγωγής πίεσαν τις τιμές προς τα πάνω. Στο ίδιο μοτίβο κινήθηκαν η ζάχαρη και τα φυτικά έλαια, συνθέτοντας μια εικόνα διεθνούς αναθέρμανσης.
Στην εγχώρια αγορά συνέβη το ακριβώς αντίθετο. Ο δείκτης τιμών των μεγάλων αλυσίδων που καταρτίζει το Ινστιτούτο Έρευνας Λιανεμπορίου Καταναλωτικών Αγαθών κατέγραψε τον Ιούλιο την πρώτη αρνητική ετήσια μεταβολή έπειτα από επτά συνεχόμενους μήνες ανατιμήσεων, τη χαμηλότερη μέτρηση από το τέλος του 2024. Παράλληλα, ο γενικός πληθωρισμός υποχώρησε στο 3,4%, επιβραδυνόμενος για τρίτο διαδοχικό μήνα. Η ψαλίδα ανάμεσα στον παγκόσμιο δείκτη που ανεβαίνει και στο ελληνικό καλάθι που υποχωρεί είναι το κεντρικό στοιχείο της συγκυρίας.
Γιατί όμως πέφτουν οι τιμές στο ελληνικό ράφι;
Η εγχώρια αποκλιμάκωση δεν είναι τυχαία ούτε αποκλειστικά αποτέλεσμα των αγορών. Στηρίζεται, ενδεχομένως, σε τρεις παράγοντες που λειτούργησαν ταυτόχρονα.
Ο πρώτος είναι η άτυπη συμφωνία που συνάφθηκε στα τέλη Ιουνίου ανάμεσα στην κυβέρνηση, τη βιομηχανία τροφίμων και το οργανωμένο λιανεμπόριο, ώστε να μην υπάρξουν ανατιμήσεις κατά τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο.
Ο δεύτερος αφορά την ομαλοποίηση κατηγοριών που είχαν επιβαρύνει τον πληθωρισμό τα προηγούμενα δύο χρόνια, με τα φρούτα και τα λαχανικά να υποχωρούν χάρη στις ευνοϊκότερες καιρικές συνθήκες.
Ο τρίτος συνδέεται με την κατάργηση, στο τέλος Ιουνίου, του πλαφόν στο μεικτό περιθώριο κέρδους, ενός μέτρου που η ίδια η αγορά υποστηρίζει ότι λειτουργούσε αποτρεπτικά για τις μειώσεις τιμών.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η διευρυνόμενη πρωτοβουλία για φθηνότερα βασικά αγαθά, η οποία τίθεται σε πλήρη εφαρμογή στις 31 Αυγούστου. Πρόκειται για εθελοντική συμμετοχή δεκάδων εταιρειών και αλυσίδων, με στόχο μειώσεις της τάξης του 6-7% κατά μέσο όρο σε πάνω από χίλιους βασικούς κωδικούς επώνυμων προϊόντων, προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας και σχολικών ειδών. Η στόχευση στο καθημερινό καλάθι και στην έναρξη της σχολικής χρονιάς δεν είναι τυχαία.
Εδώ όμως αρχίζει η ουσιαστική ανάλυση. Το γεγονός ότι ο διεθνής δείκτης ανεβαίνει ενώ το εγχώριο ράφι υποχωρεί δεν σημαίνει ότι τα δύο μεγέθη έχουν αποσυνδεθεί μόνιμα. Σημαίνει ότι υπάρχει χρονική υστέρηση στη μετακύλιση. Οι τιμές του σιταριού ή της ζάχαρης που διαμορφώνονται σήμερα στις διεθνείς αγορές δεν φτάνουν στο ελληνικό ράφι αυθημερόν, αλλά με καθυστέρηση εβδομάδων ή μηνών, όταν ανανεώνονται τα συμβόλαια προμήθειας και εξαντλούνται τα αποθέματα.
Η σημερινή αποκλιμάκωση αντανακλά συνθήκες του παρελθόντος και δεσμεύσεις συγκράτησης, όχι την ανοδική τάση που ήδη καταγράφεται διεθνώς και ενδεχομένως δε θα αργήσει να έρθει και στο ελληνικό ράφι.
Το κρίσιμο ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι αν το ράφι φθηναίνει σήμερα, αλλά αν η αποκλιμάκωση είναι δομική ή συγκυριακή. Οι ίδιοι οι εκπρόσωποι της αγοράς αναγνωρίζουν ότι η συγκράτηση στηρίχθηκε εν μέρει σε μια χρονικά οριοθετημένη δέσμευση και προειδοποιούν ότι, εάν το ενεργειακό κόστος και οι γεωπολιτικές πιέσεις δεν εκτονωθούν, μετά τον Οκτώβριο ενδέχεται να επανεμφανιστούν ανατιμήσεις τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ελλάδα.
Η εικόνα της γενικής αποκλιμάκωσης κρύβει σημαντικές εσωτερικές αποκλίσεις. Ο μέσος όρος υποχωρεί, αλλά επιμέρους κατηγορίες συνεχίζουν να «καίνε» τον καταναλωτή. Το μοσχαρίσιο, το αρνί και το κατσίκι παρέμειναν σε ετήσια βάση σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα, την ώρα που ο γενικός δείκτης συγκρατήθηκε κυρίως χάρη στη μεγάλη πτώση του ελαιολάδου και των φρούτων.
Ακόμη και διεθνώς, όπου οι τιμές του κρέατος υποχώρησαν, το πρόβειο κρέας αποτέλεσε τη μοναδική εξαίρεση προς τα πάνω, γεγονός που παραπέμπει στην πίεση που ασκεί η συρρίκνωση του ζωικού κεφαλαίου μετά τις επιζωοτίες.
Η σημασία αυτής της παρατήρησης είναι ότι ο μέσος όρος, όσο κι αν καθησυχάζει, δεν περιγράφει την πραγματική εμπειρία του νοικοκυριού που αγοράζει συγκεκριμένα προϊόντα.
Η αποκλιμάκωση των τιμών στο ελληνικό ράφι είναι ένα υπαρκτό και θετικό γεγονός, όχι όμως ένα κεκτημένο. Στηρίζεται σε έναν συνδυασμό ευνοϊκής συγκυρίας, εθελοντικών δεσμεύσεων και χρονικής υστέρησης, τη στιγμή που η υποκείμενη διεθνής τάση έχει ήδη στραφεί ανοδικά.
Το πραγματικό τεστ δεν θα δοθεί τον Αύγουστο, όσο ισχύουν οι δεσμεύσεις και οι στοχευμένες μειώσεις, αλλά το φθινόπωρο, όταν θα φανεί αν η αγορά μπορεί να διατηρήσει αυτό το «φρένο τιμών», χωρίς την υποστήριξη έκτακτων παρεμβάσεων και εν μέσω ενός ακριβότερου διεθνούς περιβάλλοντος. Εκείνη τη στιγμή θα κριθεί αν η σημερινή εικόνα αντανακλά μια δομική βελτίωση της λειτουργίας της αγοράς ή απλώς μια ανάπαυλα πριν το επόμενο κύμα. Για τον καταναλωτή, η διαφορά ανάμεσα στα δύο σενάρια είναι το μόνο που πραγματικά μετράει.