Το απόγευμα της 25ης Ιουλίου, ένα υπερδεξαμενόπλοιο έδεσε στον πετρελαϊκό τερματικό σταθμό Mesaieed του Κατάρ, περίπου 40 χιλιόμετρα νότια της Ντόχα. Τέσσερις ημέρες αργότερα, φορτωμένο με αργό πετρέλαιο, πέρασε τα Στενά του Ορμούζ και συνέχισε την πορεία του στον Περσικό Κόλπο.
Στις 31 Ιουλίου όμως, λίγο μετά τις 2 το μεσημέρι και ενώ βρισκόταν ανοιχτά του Ντουμπάι, το πλοίο εξαφανίστηκε από τις οθόνες παρακολούθησης. Το υπερδεξαμενόπλοιο είχε απενεργοποιήσει το σύστημα AIS, τον αναμεταδότη που μεταδίδει την ταυτότητα, τη θέση, την πορεία και την ταχύτητα ενός πλοίου. Για τις υπηρεσίες που παρακολουθούν τη διεθνή ναυσιπλοΐα, το μήκους άνω των 300 μέτρων VLCC έπαψε προσωρινά να υπάρχει.
Στις 10 το πρωί της 1ης Αυγούστου, το σήμα του εμφανίστηκε ξανά. Μόνο που το υπερδεξαμενόπλοιο είχε ήδη περάσει στην άλλη πλευρά των Στενών του Ορμούζ.
Η διαδρομή του δεν ήταν μεμονωμένο περιστατικό. Όπως καταγράφει το CNN σε εκτενές ρεπορτάζ του, αποτελεί μέρος μιας νέας τακτικής της πετρελαϊκής βιομηχανίας: νυχτερινά «σκοτεινά» περάσματα με κλειστά συστήματα εντοπισμού και με τη συνοδεία του αμερικανικού στρατού, με στόχο να μειωθεί ο κίνδυνος ιρανικών επιθέσεων με drones. Το ίδιο είχε γίνει στόχος περίπου έναν μήνα νωρίτερα, όταν χτυπήθηκε από drone, χωρίς όμως το φορτίο να εκραγεί.
Τα 8 με 9 εκατ. βαρέλια που δεν «βλέπει» η αγορά
Με τη συνδρομή του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού, πετρελαϊκές εταιρείες από τη Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ, το Κατάρ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν ναυλώσει δεξαμενόπλοια τα οποία διασχίζουν τα Στενά με απενεργοποιημένους αναμεταδότες.
Τα πλοία μεταφέρουν το πετρέλαιο από τον Περσικό Κόλπο στον Κόλπο του Ομάν, όπου πραγματοποιούνται μεταφορτώσεις σε άλλα δεξαμενόπλοια που ανήκουν ή έχουν ναυλωθεί από τους τελικούς πελάτες. Στη συνέχεια τα πρώτα πλοία επιστρέφουν στον Περσικό Κόλπο για νέο φορτίο.
Με τον τρόπο αυτό, μεγάλο μέρος του ασφαλιστικού και φυσικού κινδύνου που συνεπάγεται μια διέλευση από το Ορμούζ μεταφέρεται από τους διεθνείς εμπορικούς ναυλωτές στις ίδιες τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες και, ως προς την ασφάλεια των διελεύσεων, στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η πρακτική φαίνεται να έχει αποδώσει περισσότερο απ’ όσο καταγράφουν οι αγορές.
Σύμφωνα με το αμερικανικό υπουργείο Ενέργειας, από τα Στενά του Ορμούζ εξακολουθούν να περνούν κατά μέσο όρο 8 έως 9 εκατ. βαρέλια πετρελαίου ημερησίως. Πρόκειται για ποσότητα περίπου διπλάσια από εκείνη που εκτιμούν αναλυτές της Wall Street και εταιρείες παρακολούθησης της ναυτιλίας όπως η Kpler, οι οποίες βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στα σήματα AIS.
Η διαφορά εξηγείται ακριβώς από τα πλοία που «σβήνουν» από τους χάρτες.
Μέσα σε μόλις δύο ημέρες καταγράφηκαν περισσότερες από δώδεκα μεταφορτώσεις από πλοίο σε πλοίο στον Κόλπο του Ομάν, με τα φορτία να συνεχίζουν στη συνέχεια προς Κίνα, Ταϊβάν, Νότια Κορέα, Φιλιππίνες, Βιετνάμ και Ταϊλάνδη.
Το 80% των διελεύσεων γίνεται πλέον «στο σκοτάδι»
Η νέα τακτική εφαρμόζεται σε μια κρίσιμη περίοδο για την παγκόσμια αγορά ενέργειας.
Η πολεμική σύγκρουση έχει διαταράξει επί έξι μήνες περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου. Στο μεταξύ, τα εμπορικά αποθέματα πετρελαίου και καυσίμων έχουν μειωθεί δραματικά, τα αμερικανικά στρατηγικά αποθέματα βρίσκονται σε επίπεδα που έχουν να καταγραφούν από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 και η Κίνα καταναλώνει μέρος των τεράστιων αποθεμάτων της για να αποτρέψει ακόμη μεγαλύτερη άνοδο των διεθνών τιμών.
Μπροστά στον κίνδυνο μιας ενεργειακής κρίσης πολύ μεγαλύτερων διαστάσεων, οι παραγωγοί της Μέσης Ανατολής άρχισαν τις τελευταίες εβδομάδες να εφαρμόζουν συστηματικά τις «σκοτεινές» διελεύσεις.
Η λύση κάθε άλλο παρά ακίνδυνη είναι. Τα Στενά του Ορμούζ έχουν πλάτος μόλις περίπου 37 χιλιόμετρα στο στενότερο σημείο τους, ενώ ένα δεξαμενόπλοιο εξακολουθεί να μπορεί να εντοπιστεί από ραντάρ ή δορυφόρους ακόμη και με απενεργοποιημένο AIS. Δύο πλοία των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων δέχθηκαν επιθέσεις αυτή την εβδομάδα.
Παρά τον κίνδυνο, σύμφωνα με την Kpler, περίπου το 80% της κίνησης μέσω των Στενών κατά τις τελευταίες δύο εβδομάδες πραγματοποιήθηκε χωρίς ενεργούς αναμεταδότες, με τα πλοία να κινούνται όσο το δυνατόν πιο κοντά στις ακτές του Ομάν και μακριά από το Ιράν.
Η Σαουδική Αραβία παρακάμπτει το Ορμούζ
Οι μυστικές διελεύσεις δεν είναι το μοναδικό τέχνασμα που χρησιμοποιούν οι παραγωγοί της Μέσης Ανατολής για να διατηρήσουν τις εξαγωγές τους.
Η Σαουδική Αραβία έχει ανακατευθύνει περίπου 5 εκατ. βαρέλια την ημέρα μέσω του αγωγού Ανατολής-Δύσης προς το λιμάνι Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα. Πρόκειται για ποσότητες που, υπό κανονικές συνθήκες, θα έφευγαν από λιμάνια του Περσικού Κόλπου και θα περνούσαν από το Ορμούζ. Οι παραγωγοί της περιοχής έχουν καταφέρει να παρακάμπτουν τα Στενά και για επιπλέον περίπου 2 εκατ. βαρέλια ημερησίως.
Παράλληλα, η παραγωγή έχει αυξηθεί και σε άλλες περιοχές του κόσμου. Βραζιλία, Γουιάνα και Βενεζουέλα έχουν προσθέσει συνολικά περισσότερα από 1 εκατ. βαρέλια ημερησίως στην παγκόσμια αγορά, ενώ και οι ΗΠΑ παράγουν εκατοντάδες χιλιάδες επιπλέον βαρέλια την ημέρα.
Στην άλλη πλευρά της εξίσωσης, η Ουάσινγκτον έχει διοχετεύσει στην αγορά 400 εκατ. βαρέλια από τα στρατηγικά αποθέματά της, μειώνοντας δραστικά το Strategic Petroleum Reserve. Η Κίνα χρησιμοποιεί επίσης μεγάλα αποθέματα πετρελαίου, έχοντας παράλληλα περιορίσει σημαντικά τις εισαγωγές αργού. Και η ίδια η ζήτηση έχει μειωθεί εξαιτίας των υψηλότερων τιμών.
Η αγορά, με άλλα λόγια, έχει αποδειχθεί πολύ πιο ευέλικτη από όσο περίμεναν ακόμη και έμπειροι αναλυτές στην αρχή της κρίσης.
Οι δορυφόροι βλέπουν πλοία που δεν εμφανίζονται στους χάρτες
Την πραγματική έκταση της επιχείρησης αποκαλύπτουν οι δορυφορικές εικόνες. Σε φωτογραφίες της 14ης Αυγούστου εμφανίζονται σειρές από μικρές κουκκίδες – πλοία – να κινούνται σε τόξο κατά μήκος των ακτών του Ομάν και μέσα από τα Στενά.
Την ίδια ώρα, στα δεδομένα AIS δεν υπήρχαν αντίστοιχες καταγραφές. Τα πλοία είχαν ουσιαστικά «σκοτεινιάσει».
Γιατί αυτή η λύση δεν μπορεί να κρατήσει για πάντα
Το σύστημα κερδίζει χρόνο, αλλά δεν λύνει το πρόβλημα. Κατά τη διάρκεια του πολέμου εκτιμάται ότι τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου έχουν μειωθεί έως και κατά 1,9 δισ. βαρέλια.
Ακόμη και εάν η αγορά φτάσει τελικά σε ισορροπία, αυτά τα αποθέματα θα πρέπει κάποια στιγμή να αναπληρωθούν. Διαφορετικά, θα φτάσουν σε τόσο χαμηλά επίπεδα ώστε δεν θα μπορούν πλέον να λειτουργούν ως προστατευτικό μαξιλάρι απέναντι σε μια νέα κρίση.
Σε ένα τέτοιο σενάριο, ο βασικός μηχανισμός εξισορρόπησης θα είναι πολύ πιο επώδυνος: οι τιμές θα πρέπει να αυξηθούν αρκετά ώστε να περιορίσουν ακόμη περισσότερο την παγκόσμια κατανάλωση.
Το πρόβλημα έχει ήδη αρχίσει να εμφανίζεται στα διυλισμένα καύσιμα. Τρία από τα τέσσερα μεγάλα παγκόσμια κέντρα διύλισης βρίσκονται υπό σοβαρή πίεση. Ο πόλεμος έχει προκαλέσει ζημιές σε διυλιστήρια της Μέσης Ανατολής και έχει περιορίσει τις εξαγωγές προϊόντων πετρελαίου από την περιοχή.
Την ίδια στιγμή, ρωσικά διυλιστήρια έχουν πληγεί από ουκρανικά drones, ενώ η Μόσχα, αντιμετωπίζοντας ελλείψεις καυσίμων στο εσωτερικό της, έχει περιορίσει τις εξαγωγές. Η Κίνα επίσης μειώνει τις εξαγωγές διυλισμένων προϊόντων για να διασφαλίσει την εγχώρια επάρκεια.
Έτσι, μεγάλο μέρος του βάρους πέφτει πλέον στα αμερικανικά διυλιστήρια της ακτής του Κόλπου του Μεξικού, τα οποία όμως δεν μπορούν να λειτουργούν επ’ αόριστον στο μέγιστο των δυνατοτήτων τους.
Πετρέλαιο κοντά στα $100 και ακριβότερη βενζίνη, ντίζελ και αεροπορικά καύσιμα
Η πίεση είναι ήδη ιδιαίτερα έντονη στη βενζίνη, αλλά κυρίως στο ντίζελ και στα αεροπορικά καύσιμα, όπου η διαθέσιμη δυνατότητα διύλισης δεν επαρκεί για να καλύψει άνετα τη ζήτηση.
Γι’ αυτό και οι τιμές τους έχουν ανέβει πολύ περισσότερο απ’ όσο θα δικαιολογούσε από μόνη της η τιμή του αργού.
Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε καταφέρει επί μήνες να συγκρατεί τις προσδοκίες της αγοράς μιλώντας για επικείμενη διπλωματική πρόοδο. Η αμερικανική στρατηγική όμως έχει πλέον μεταβληθεί προς την άσκηση μιας παρατεταμένης οικονομικής και ναυτικής πίεσης στο Ιράν.
Η αλλαγή αυτή έχει οδηγήσει τις τιμές του πετρελαίου σταδιακά υψηλότερα, πλησιάζοντας πλέον τα 100 δολάρια το βαρέλι.
Η σύγκρουση για τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ εξακολουθεί έτσι να κρατά το πετρέλαιο και, ακόμη περισσότερο, τη βενζίνη, το ντίζελ και τα αεροπορικά καύσιμα σε υψηλά επίπεδα, τροφοδοτώντας τον πληθωρισμό και περιορίζοντας το διαθέσιμο εισόδημα των καταναλωτών.
Ωστόσο, το γεγονός ότι η παγκόσμια αγορά έχει καταφέρει να δημιουργήσει νέες διαδρομές, να αυξήσει την παραγωγή σε άλλες χώρες, να αντλήσει από στρατηγικά αποθέματα και να πραγματοποιεί εκατομμύρια βαρέλια «αόρατων» διελεύσεων από το Ορμούζ έχει αποτρέψει μέχρι στιγμής το χειρότερο σενάριο.
Χωρίς αυτή τη συντονισμένη και εν πολλοίς αθέατη επιχείρηση, η μεγαλύτερη διαταραχή προσφοράς πετρελαίου που έχει γνωρίσει η παγκόσμια αγορά θα μπορούσε να είχε οδηγήσει τις τιμές πολύ υψηλότερα.