Η υπόθεση ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να προκαλέσουν οικονομική κατάρρευση στο Ιράν έχει πλέον πολύ ισχυρή βάση. Η σημαντική διόρθωση είναι ότι το σχέδιο δεν είναι πια ακριβώς «μυστικό». Από τις 24 Αυγούστου η κυβέρνηση Τραμπ το έχει μετατρέψει σε επίσημη στρατηγική υπό την ονομασία Operation Economic Outcast, με το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών να δηλώνει ότι στόχος είναι να διακοπεί κάθε οικονομική «αρτηρία» που εξακολουθεί να συνδέει την Τεχεράνη με τον υπόλοιπο κόσμο. Ο Scott Bessent μιλά μάλιστα για πολιτική «zero leakage», δηλαδή μηδενικής διαρροής χρήματος προς το ιρανικό καθεστώς.
Η Ουάσιγκτον, επομένως, δεν προσπαθεί απλώς να μειώσει τα έσοδα του Ιράν. Προσπαθεί να δημιουργήσει έναν μηχανισμό όπου το πετρέλαιο δεν μπορεί να εξαχθεί, τα έσοδα δεν μπορούν να μεταφερθούν, οι εισαγωγές δυσκολεύουν, το ριάλ καταρρέει και το κόστος διατήρησης της κρατικής και στρατιωτικής μηχανής αυξάνεται ταυτόχρονα.
Το σημαντικότερο όμως συμπέρασμα της έρευνάς μας είναι άλλο:
Οι ΗΠΑ έχουν σήμερα αρκετά μεγάλες πιθανότητες να προκαλέσουν εξαιρετικά σοβαρή οικονομική κρίση στο Ιράν. Έχουν όμως σαφώς μικρότερες πιθανότητες να μετατρέψουν αυτή την κρίση σε πολιτική συνθηκολόγηση ή κατάρρευση του καθεστώτος.
Η δική μας κεντρική εκτίμηση είναι 72% πιθανότητα βαθιάς οικονομικής κρίσης μέσα στους επόμενους 12 μήνες, περίπου 39%-42% πιθανότητα η οικονομική πίεση να υποχρεώσει την Τεχεράνη σε σημαντικές παραχωρήσεις και μόλις 15%-20% πιθανότητα πραγματικής κατάρρευσης του καθεστώτος από την οικονομική πίεση.
Το σχέδιο υπάρχει – και είναι πολύ μεγαλύτερο από τις κλασικές κυρώσεις
Η Operation Economic Outcast δημιουργεί ουσιαστικά έναν εξωτερικό οικονομικό κλοιό γύρω από το Ιράν.
Η αμερικανική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι οι κυρώσεις επεκτείνονται ταυτόχρονα σε πετρέλαιο και χρηματοπιστωτικές συναλλαγές αλλά και σε πέντε επιπλέον κρίσιμους τομείς: ναυτιλία, χρυσό, τεχνολογία, αεροπορία και ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία/crypto. Παράλληλα, περίπου 60 εταιρείες, πρόσωπα και πλοία μπήκαν σε νέες λίστες κυρώσεων.
Το πραγματικά ισχυρό όπλο, όμως, είναι οι δευτερογενείς κυρώσεις. Δηλαδή η Ουάσιγκτον δεν απειλεί μόνο ιρανικές επιχειρήσεις. Απειλεί κινεζικές, τουρκικές, αραβικές ή άλλες τράπεζες και εταιρείες ότι, εάν συνεχίσουν να εξυπηρετούν το Ιράν, μπορεί να χάσουν την πρόσβασή τους στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα και στο δολάριο.
Και ο μηχανισμός μόλις ξεκινά. Ο Bessent δήλωσε στις 30 Αυγούστου στο Reuters ότι αναμένονται νέες δευτερογενείς κυρώσεις σχεδόν κάθε εβδομάδα, με πρώτη προτεραιότητα τις τράπεζες.
Αυτό αλλάζει ποιοτικά το παιχνίδι.
Το Ιράν μπαίνει στη μάχη ήδη βαριά τραυματισμένο
Οι ΗΠΑ δεν ξεκινούν από το μηδέν. Χτυπούν μια οικονομία που βρίσκεται ήδη σε κατάσταση μεγάλης αποσταθεροποίησης.
| Δείκτης | Κατάσταση |
|---|---|
| Πρόβλεψη πραγματικού ΑΕΠ 2026 | -5,4% |
| Πληθωρισμός | περίπου 84%-89% σε ετήσια βάση, ανάλογα με την επίσημη σειρά |
| Δολάριο στη μαύρη/ελεύθερη αγορά | περίπου 2 εκατ. ριάλ |
| Μεταβολή εξωτερικού εμπορίου | περίπου -35% |
| Κινεζικές εισαγωγές ιρανικού crude τον Αύγουστο | περίπου 534.000 βαρέλια/ημέρα |
| Μέσος όρος 2025 | περίπου 1,4 εκατ. βαρέλια/ημέρα |
Το IMF προβλέπει πλέον συρρίκνωση 5,4% του πραγματικού ΑΕΠ για το 2026, χαρακτηρίζοντας μάλιστα την πρόβλεψη εξαιρετικά αβέβαιη λόγω πολέμου και κυρώσεων.
Η συναλλαγματική εικόνα είναι ακόμη πιο ανησυχητική. Το δολάριο έφθασε περίπου στα 2 εκατομμύρια ριάλ, ενώ οι διάφορες επίσημες σειρές μέτρησης καταγράφουν πληθωρισμό της τάξης του 84%-89%. Οι αυξήσεις στα τρόφιμα είναι πολύ μεγαλύτερες: σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιεύθηκαν στα τέλη Αυγούστου, το φυτικό λάδι ήταν ακριβότερο κατά 383% σε σχέση με πέρυσι, τα αυγά κατά 294%, το κοτόπουλο κατά 177% και το κόκκινο κρέας κατά 148%.
Αυτό δεν είναι ακόμη «κατάρρευση κράτους». Είναι όμως ήδη κλασική κατάσταση στασιμοπληθωρισμού με σοβαρή κρίση συναλλάγματος και καταναλωτικής δύναμης.
Το πραγματικό αμερικανικό όπλο είναι το πετρέλαιο
Εδώ βρίσκεται η καρδιά ολόκληρης της στρατηγικής.
Το Ιράν μπορεί να ζήσει χωρίς δυτικές επενδύσεις. Μπορεί να λειτουργήσει χωρίς SWIFT. Έχει μάθει να χρησιμοποιεί ανταλλαγές, μεσάζοντες, shell companies, gold payments, yuan και shadow fleet.
Δεν μπορεί όμως εύκολα να λειτουργήσει χωρίς εισροή συναλλάγματος από το πετρέλαιο.
Οι κινεζικές εισαγωγές ιρανικού αργού, σύμφωνα με την Kpler, μειώθηκαν από περίπου 1,4 εκατ. βαρέλια ημερησίως το 2025 σε περίπου 534.000 τον Αύγουστο του 2026. Η αμερικανική ναυτική πίεση έχει επίσης μειώσει τις νέες φορτώσεις, ενώ τα αποθέματα ιρανικού αργού σε πλοία εκτός της ζώνης αποκλεισμού υποχώρησαν από περίπου 105 εκατ. σε 80 εκατ. βαρέλια.
Υπήρξαν ακόμη περίοδοι φέτος όπου οι εξαγωγές υποχώρησαν πολύ χαμηλότερα: στοιχεία που επικαλείται το Reuters δείχνουν περίπου 209.000 βαρέλια ημερησίως τον Μάιο, έναντι σχεδόν 1,9 εκατ. τον Μάρτιο.
Αυτό εξηγεί γιατί η Ουάσιγκτον πιστεύει ότι η σημερινή εκστρατεία μπορεί να πετύχει εκεί όπου απέτυχε η «maximum pressure» της πρώτης προεδρίας Τραμπ.
Η περίπτωση των Εμιράτων είναι ίσως σημαντικότερη από όσο φαίνεται
Υπάρχει ακόμη μία εξέλιξη που υποτιμάται: τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ανέστειλαν τις εμπορικές σχέσεις με το Ιράν.
Για την Τεχεράνη, το Ντουμπάι και γενικότερα τα Εμιράτα δεν ήταν απλώς ακόμη ένας εμπορικός εταίρος. Ήταν κόμβος re-export, χρηματοδότησης και πληρωμών.
Το 2024, η δηλωμένη διεθνής εμπορική δραστηριότητα του Ιράν ανερχόταν περίπου στα 125 δισ. δολάρια. UAE, Κίνα και Τουρκία κάλυπταν σχεδόν τα τρία τέταρτα των εισαγωγών εμπορευμάτων της χώρας, ενώ Κίνα, Ιράκ, UAE και Τουρκία απορροφούσαν πάνω από τα δύο τρίτα των μη πετρελαϊκών εξαγωγών.
Άρα η αμερικανική στρατηγική δεν χρειάζεται να πετύχει παγκόσμια απομόνωση. Αρκεί να κλείσει λίγους βασικούς κόμβους.
Και αυτό κάνει το σχέδιο πολύ πιο ρεαλιστικό.
Όλα όμως τελικά περνούν από το Πεκίνο
Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη αδυναμία του αμερικανικού σχεδίου.
Η Κίνα αγοράζει πάνω από το 80% του πετρελαίου που εξακολουθεί να εξάγει το Ιράν.
Εάν το Πεκίνο αποφασίσει να συμμορφωθεί πλήρως με τις αμερικανικές κυρώσεις, η κατάσταση για την Τεχεράνη μπορεί να γίνει πολύ γρήγορα μη διαχειρίσιμη.
Αλλά η Κίνα έχει ξεκαθαρίσει ότι θεωρεί παράνομες τις μονομερείς αμερικανικές κυρώσεις και δεν προτίθεται να διακόψει τις σχέσεις της με το Ιράν. Οι αναλυτές που μίλησαν στο AP εκτιμούν ότι πιθανότερη είναι μια μερική κινεζική συμμόρφωση: αρκετή ώστε να αποφευχθεί μετωπική σύγκρουση με την Ουάσιγκτον, αλλά όχι αρκετή για να πνίξει πλήρως την ιρανική οικονομία.
Αυτό είναι το σημείο που καθορίζει σχεδόν όλες τις πιθανότητες.
Η μεγάλη ιστορική προειδοποίηση για την Ουάσιγκτον
Υπάρχει ένα πρόβλημα που οι ΗΠΑ γνωρίζουν ήδη από την προηγούμενη εκστρατεία maximum pressure.
Το 2018-2020 οι κυρώσεις ήταν τρομακτικά αποτελεσματικές οικονομικά.
Οι ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου κατέρρευσαν. Το ριάλ έχασε το μεγαλύτερο μέρος της αξίας του. Το ΑΕΠ μειώθηκε περίπου 11% από την έξοδο των ΗΠΑ από το JCPOA έως το 2020 και ο πληθωρισμός ξεπέρασε το 40%.
Κι όμως το καθεστώς δεν συνθηκολόγησε.
Ακριβώς εκεί βρίσκεται η διαφορά μεταξύ «καταστρέφω μια οικονομία» και «αναγκάζω μια κυβέρνηση να αλλάξει στρατηγική».
Η σχετική ακαδημαϊκή βιβλιογραφία για το Ιράν καταλήγει σε παρόμοιο συμπέρασμα: οι κυρώσεις έχουν προκαλέσει τεράστιο οικονομικό κόστος, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχουν προκαλέσει ούτε κατάρρευση του πολιτικού συστήματος ούτε εγκατάλειψη στρατηγικών προγραμμάτων που η ηγεσία θεωρεί υπαρξιακά.
Ακόμη χειρότερα για την Ουάσιγκτον, πρόσφατη έρευνα στο Foreign Policy Analysis δείχνει ότι οι κυρώσεις μπορούν υπό ορισμένες συνθήκες να δημιουργήσουν και rally-around-the-flag effect, ενισχύοντας την υποστήριξη προς την κυβέρνηση αντί να την αποδυναμώνουν.
Ο δικός μας υπολογισμός πιθανοτήτων
Για να μην χρησιμοποιούμε αυθαίρετα έναν αριθμό, χωρίζουμε την αμερικανική στρατηγική σε επτά παράγοντες και τους σταθμίζουμε.
| Παράγοντας | Βαρύτητα | Αξιολόγηση υπέρ ΗΠΑ |
|---|---|---|
| Αρχική αδυναμία ιρανικής οικονομίας | 20% | 9/10 |
| Αποκλεισμός/περιορισμός πετρελαίου | 20% | 8/10 |
| Ισχύς δολαρίου και τραπεζικών κυρώσεων | 15% | 9/10 |
| Συμμόρφωση UAE, Τουρκίας, Ιράκ κ.λπ. | 10% | 8/10 |
| Συμμόρφωση Κίνας | 15% | 4/10 |
| Ικανότητα Ιράν να παρακάμπτει κυρώσεις | 10% | 3/10 |
| Ικανότητα οικονομικής πίεσης να αλλάξει πολιτική ηγεσίας | 10% | 3/10 |
Ο σταθμισμένος δείκτης οικονομικής πίεσης φθάνει περίπου στο 67,5/100.
Αυτό όμως δεν ισοδυναμεί με 67,5% πιθανότητα πολιτικής νίκης. Το ιστορικό του Ιράν μάς υποχρεώνει να βάλουμε μεγάλο discount στη μετάδοση της οικονομικής πίεσης σε πολιτική υποχώρηση.
Το αποτέλεσμα του μοντέλου μας είναι:
| Εξέλιξη έως περίπου το καλοκαίρι του 2027 | Εκτίμηση |
|---|---|
| Βαθιά οικονομική κρίση/νέα μεγάλη πτώση βιοτικού επιπέδου | 72% |
| Πληθωρισμός που θα κινηθεί ή θα παραμείνει σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα | 75% |
| Πολύ σοβαρή δημοσιονομική/συναλλαγματική ασφυξία | 55%-60% |
| Μεγάλες παραχωρήσεις της Τεχεράνης λόγω οικονομικής πίεσης | 39%-42% |
| Συμφωνία/compromise με ΗΠΑ | 40%-45% |
| Πραγματική λειτουργική «κατάρρευση» της οικονομίας | 25%-30% |
| Κατάρρευση ή αλλαγή καθεστώτος κυρίως λόγω οικονομικής πίεσης | 15%-20% |
Οι αριθμοί αυτοί είναι αναλυτική εκτίμηση και όχι μαθηματική πρόβλεψη αγοράς. Έχουν νόημα κυρίως ως σύγκριση μεταξύ σεναρίων.
Το δέντρο αποφάσεων δείχνει γιατί η Κίνα είναι το κλειδί
Ας θεωρήσουμε ότι υπάρχει περίπου 40% πιθανότητα η Κίνα να μειώσει ουσιαστικά —όχι να μηδενίσει— την οικονομική στήριξη προς το Ιράν.
Εάν συμβεί αυτό, εκτιμούμε περίπου 90% πιθανότητα πολύ σοβαρής οικονομικής κρίσης και περίπου 60% πιθανότητα ουσιαστικών ιρανικών παραχωρήσεων.
Εάν η Κίνα δεν υποχωρήσει, οι αντίστοιχες πιθανότητες πέφτουν περίπου στο 60% και 25%.
Ο συνδυασμός των δύο σεναρίων μας δίνει:
Πιθανότητα βαθιάς οικονομικής κρίσης: περίπου 72%.
Πιθανότητα σημαντικής πολιτικής παραχώρησης: περίπου 39%.
Πιθανότητα κατάρρευσης του καθεστώτος: περίπου 16%.
Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μας, το πιο ρεαλιστικό κεντρικό σενάριο σήμερα.
Το Ιράν έχει όμως ένα πολύ επικίνδυνο αντίμετρο
Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι δεν μπορεί να νικήσει τις ΗΠΑ στο χρηματοπιστωτικό πεδίο.
Μπορεί όμως να κάνει την οικονομική πίεση ακριβή για τους αντιπάλους της.
Το όπλο είναι το Στενό του Ορμούζ.
Το Reuters σημειώνει ότι το Ιράν μπορεί να απαντήσει στην οικονομική ασφυξία με επιθέσεις σε shipping, λιμάνια, ενεργειακές εγκαταστάσεις ή υποδομές των χωρών του Κόλπου. Αυτή είναι ακριβώς η στρατηγική που αυξάνει το κόστος της αμερικανικής επιχείρησης και δίνει στη Σαουδική Αραβία, στα Εμιράτα και στο Κατάρ κίνητρο να πιέσουν την Ουάσιγκτον για συμβιβασμό.
Εδώ δημιουργείται ένα παράδοξο.
Όσο περισσότερο η Ουάσιγκτον πλησιάζει στην οικονομική ασφυξία του Ιράν, τόσο περισσότερο αυξάνονται τα κίνητρα της Τεχεράνης να χρησιμοποιήσει τα τελευταία στρατιωτικά και ενεργειακά χαρτιά που διαθέτει.
Γι’ αυτό και η πιθανότητα κλιμάκωσης δεν μειώνεται απαραίτητα όταν οι κυρώσεις πετυχαίνουν. Μπορεί να αυξηθεί.
Το Kharg Island είναι το «πυρηνικό όπλο» της οικονομικής εκστρατείας
Υπάρχει και ένας παράγοντας που μπορεί να αλλάξει απότομα όλες τις εκτιμήσεις: το Kharg Island.
Πριν από τον πόλεμο περνούσε από εκεί περίπου το 90% των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου. Στις 31 Αυγούστου ο Donald Trump ισχυρίστηκε ότι το Kharg «καταστρέφεται», συνοδεύοντας όμως την ανάρτησή του με βίντεο που το Reuters διαπίστωσε ότι ήταν πιθανότατα AI-generated. Μέχρι στιγμής δεν υπήρξε ανεξάρτητη επιβεβαίωση μεγάλης επίθεσης στο ενεργειακό hub.
Αν όμως το Kharg τεθεί πραγματικά εκτός λειτουργίας για παρατεταμένη περίοδο, θα ανεβάζαμε την πιθανότητα ακραίας οικονομικής κρίσης του Ιράν από το 72% πάνω από το 85%.
Και την πιθανότητα ουσιαστικής διαπραγματευτικής υποχώρησης προς την περιοχή του 50%-55%.
Όχι όμως την πιθανότητα κατάρρευσης του καθεστώτος στον ίδιο βαθμό.
Γιατί το καθεστώς μπορεί να επιβιώσει ακόμη και μέσα σε κατεστραμμένη οικονομία
Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση της δυτικής στρατηγικής απέναντι σε αυταρχικά καθεστώτα.
Η κυβέρνηση δεν χρειάζεται να εξασφαλίζει ευημερία για να επιβιώνει.
Χρειάζεται να μπορεί να πληρώνει και να εφοδιάζει τον πυρήνα της κρατικής ασφάλειας, τους Φρουρούς της Επανάστασης, την Basij, την ανώτερη διοίκηση και τα συστήματα καταστολής.
Το Reuters επισημαίνει ότι παρότι η οικονομική δυσφορία αυξάνει τον κίνδυνο κοινωνικών αναταραχών, η ιστορική αντίδραση της ιρανικής ηγεσίας στις εξεγέρσεις ήταν η καταστολή και όχι η πολιτική υποχώρηση.
Γι’ αυτό το Ιράν μπορεί θεωρητικά να γίνει πολύ φτωχότερο χωρίς να γίνει πολιτικά πιο ευάλωτο στον βαθμό που υποθέτει η Ουάσιγκτον.
Το τελικό συμπέρασμα
Το αμερικανικό σχέδιο είναι πολύ πιο σοβαρό από ένα ακόμη πακέτο κυρώσεων.
Για πρώτη φορά συνδυάζονται στην ίδια στρατηγική οικονομικές κυρώσεις, δευτερογενείς κυρώσεις, ναυτικός αποκλεισμός, πίεση στις τράπεζες τρίτων χωρών, περιορισμός του shadow fleet, αποκοπή από UAE hubs και άμεση πίεση στον μοναδικό πραγματικά μεγάλο αγοραστή ιρανικού πετρελαίου: την Κίνα.
Και όλα αυτά συμβαίνουν ενώ το Ιράν εμφανίζει ήδη ύφεση, κατάρρευση του ριάλ, πληθωρισμό κοντά στο 90%, τεράστιο food inflation, μειωμένες εξαγωγές και κατά 35% χαμηλότερο εξωτερικό εμπόριο.
Επομένως:
Ναι, το σχέδιο μπορεί να γονατίσει την ιρανική οικονομία.
Όχι, δεν σημαίνει ότι μπορεί εξίσου εύκολα να γονατίσει το ιρανικό καθεστώς.
Η διάκριση είναι θεμελιώδης.
Η πιθανότητα να προκαλέσει η Ουάσιγκτον μια πολύ βαθύτερη οικονομική κρίση βρίσκεται περίπου στο 70%-75%.
Η πιθανότητα να μετατρέψει αυτή την κρίση σε ουσιαστική στρατηγική συνθηκολόγηση της Τεχεράνης βρίσκεται πιο κοντά στο 40%.
Και η πιθανότητα το οικονομικό σχέδιο από μόνο του να οδηγήσει σε κατάρρευση ή αλλαγή καθεστώτος παραμένει κάτω από 20%.
Το καθοριστικό σημείο δεν βρίσκεται τελικά ούτε στην Τεχεράνη ούτε στην Ουάσιγκτον.
Βρίσκεται στο Πεκίνο.
Εάν η Κίνα κλείσει την τελευταία μεγάλη έξοδο του ιρανικού πετρελαίου, η αμερικανική στρατηγική μετατρέπεται από ισχυρή πίεση σε πραγματική οικονομική πολιορκία.
Εάν δεν την κλείσει, το πιθανότερο σενάριο είναι ένα άλλο: ένα πολύ φτωχότερο Ιράν, ένα καθεστώς που εξακολουθεί να επιβιώνει και ένας επικίνδυνος, παρατεταμένος πόλεμος φθοράς γύρω από το Ορμούζ.