Εδώ και περίπου ενάμιση χρόνο, εκατομμύρια Ρώσοι βρέθηκαν, ουσιαστικά, αντιμέτωποι με την υποχρεωτική εγκατάσταση μιας νέας εφαρμογής στα κινητά τους τηλέφωνα. Πρόκειται για το Max, μια εφαρμογή με χαρακτηριστικό μωβ-μπλε εικονίδιο, που συνδυάζει υπηρεσίες ανταλλαγής μηνυμάτων και ψηφιακών πληρωμών.
Οι ρωσικές αρχές την προβάλλουν ως μια «πατριωτική» εναλλακτική στις δημοφιλείς πλατφόρμες Telegram και WhatsApp, ενώ γνωστοί καλλιτέχνες και δημόσια πρόσωπα τη διαφημίζουν μέσα από μουσικά βίντεο και χιουμοριστικές εκπομπές. Το φετινό καλοκαίρι, η Max έγινε η δημοφιλέστερη εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων στη Ρωσία.
Η εφαρμογή αποτελεί προϊόν της VKontakte, της μεγαλύτερης ρωσικής εταιρείας κοινωνικής δικτύωσης, η οποία διατηρεί στενές σχέσεις με το κράτος. Κατά πληροφορίες, μάλιστα, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν διαθέτει έμμεση συμμετοχή σε αυτή.
Η Max αποτελεί τη ρωσική εκδοχή της λεγόμενης «super-app», μιας ενιαίας ψηφιακής πλατφόρμας που συγκεντρώνει πολλές διαφορετικές υπηρεσίες. Στο εσωτερικό της λειτουργούν δεκάδες «μικροεφαρμογές» για καθημερινές ανάγκες, όπως τραπεζικές υπηρεσίες, επικοινωνία, αλλά και πρόσβαση σε κρατικές υπηρεσίες.
Το μοντέλο θυμίζει το WeChat της Κίνας, την εφαρμογή που έχει εξελιχθεί σε μια ολοκληρωμένη ψηφιακή πλατφόρμα και χρησιμοποιείται ευρέως στο πλαίσιο του συστήματος κοινωνικού ελέγχου της χώρας. Ωστόσο, σε αντίθεση με την Κίνα, όπου τέτοιες ψηφιακές υποδομές αναπτύχθηκαν σταδιακά επί δεκαετίες, η Max επιβλήθηκε σε μια κοινωνία που μέχρι πρόσφατα είχε σχετικά ελεύθερη πρόσβαση στο διαδίκτυο.
Έρευνα αποκαλύπτει δυνατότητες παρακολούθησης
Νέα ψηφιακή ανάλυση από ερευνητές, την οποία επικαλείται ο Guardian, αποκάλυψε, σύμφωνα με τους ίδιους, εκτεταμένες δυνατότητες παρακολούθησης της εφαρμογής.
Η Ρόγια Ενσαφί, αναπληρώτρια καθηγήτρια Πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, δήλωσε ότι η Max μπορεί να λειτουργεί ως «πίσω πόρτα» προς ολόκληρο το οικοσύστημα των μικροεφαρμογών της, που βρίσκονται εγκατεστημένες στη συσκευή κάθε χρήστη.
«Μελετούμε την κλιμάκωση του ελέγχου του διαδικτύου στη Ρωσία εδώ και μία δεκαετία. Αυτό που προσφέρει η Max είναι η πιο έξυπνη αλλά και η πιο τρομακτική τακτική που μπορούν να χρησιμοποιήσουν αυταρχικές κυβερνήσεις για την παρακολούθηση των πολιτών τους», ανέφερε, τονίζοντας πως η Max μπορεί να αποτελέσει «πρότυπο» για την ανάπτυξη ψηφιακού αυταρχισμού και σε άλλες χώρες.
Η ερευνητική ομάδα κατάφερε να εξετάσει την έκδοση της εφαρμογής που χρησιμοποιείται στη Ρωσία και υποστηρίζει ότι διαπίστωσε πως η Max μπορεί να λαμβάνει στιγμιότυπα οθόνης της συσκευής χωρίς ενημέρωση του χρήστη, ακόμη και από το περιεχόμενο των μικροεφαρμογών.
Παράλληλα, οι ερευνητές αναφέρουν ότι μπορεί να έχει πρόσβαση σε δεδομένα που αποθηκεύονται μέσα σε αυτές, όπως μηνύματα και πληροφορίες πληρωμών, ενώ υποστηρίζουν ότι υπάρχει δυνατότητα πλαστοπροσωπίας του χρήστη.
Ακόμη πιο ανησυχητικό, σύμφωνα με την έρευνα, είναι ότι η εφαρμογή μπορεί να εισάγει κώδικα στις μικροεφαρμογές της, κάτι που θα μπορούσε θεωρητικά να χρησιμοποιηθεί ακόμη και για κυβερνοεπιθέσεις.
Η Ενσαφί διευκρίνισε πάντως ότι η Max δεν μπορεί να παραβιάσει εφαρμογές όπως το Telegram και το WhatsApp, εφόσον αυτές είναι ήδη εγκατεστημένες στη συσκευή. Οι δύο αυτές υπηρεσίες, ωστόσο, έχουν απαγορευτεί από τις ρωσικές αρχές.
Πίεση σε δημόσιους υπαλλήλους, φοιτητές και μαθητές
Η χρήση της Max έχει γίνει ουσιαστικά υποχρεωτική για πολλούς εργαζόμενους σε κρατικές υπηρεσίες, δημόσιους οργανισμούς, πανεπιστήμια και σχολεία.
Μια δασκάλα στη Μόσχα δήλωσε στον Guardian ότι οι εκπαιδευτικοί ενημερώθηκαν από τη διεύθυνση του σχολείου πως όλες οι επικοινωνίες με γονείς, η αποστολή εργασιών και οι σχολικές ενημερώσεις θα γίνονται πλέον μέσω της εφαρμογής. «Δεν υπάρχει πραγματικά επιλογή να πεις όχι, οπότε τελικά απλώς χρησιμοποιείς την εφαρμογή», ανέφερε.
Ανάλογη εμπειρία περιέγραψε και φοιτητής στην Αγία Πετρούπολη, ο οποίος δήλωσε ότι κατέβασε τη Max λίγο πριν από την έναρξη της ακαδημαϊκής χρονιάς, αφού ενημερώθηκε πως χωρίς κωδικό QR που δημιουργείται μέσω της εφαρμογής ενδέχεται να μην έχει πρόσβαση σε πανεπιστημιακούς χώρους ή φοιτητικές εστίες.
«Όλα είναι για επίδειξη» λένε μέλη της ρωσικής ελίτ
Παρά την προώθησή της από το κράτος, η Max φαίνεται ότι δεν έχει αντικαταστήσει πλήρως άλλες πλατφόρμες στις τάξεις της ρωσικής ελίτ.
Πρόσωπο από τον στενό κύκλο του Κρεμλίνου δήλωσε ότι ο ίδιος και συνεργάτες του αγόρασαν δεύτερα κινητά τηλέφωνα αποκλειστικά για να εγκαταστήσουν τη Max, ενώ συνεχίζουν να χρησιμοποιούν τις βασικές τους συσκευές και τις εφαρμογές επικοινωνίας που προτιμούν. «Είναι όλο για την εικόνα. Κανείς στην πολιτική πραγματικά δεν τη χρησιμοποιεί», ανέφερε χαρακτηριστικά, υπό καθεστώς ανωνυμίας.
Η Max δεν έχει επίσης καταφέρει ακόμη να αντικαταστήσει το Telegram ως βασική πηγή ενημέρωσης για εκατομμύρια Ρώσους. Τα δημόσια κανάλια ειδήσεων, που χρησιμοποιούνται από μέσα ενημέρωσης, bloggers και αξιωματούχους, παραμένουν πολύ πιο ανεπτυγμένα στη συγκεκριμένη πλατφόρμα.
Πολλοί χρήστες της Max δηλώνουν ότι η εφαρμογή μοιάζει αισθητικά και λειτουργικά με το Telegram, όμως οι ανησυχίες για την ιδιωτικότητα παραμένουν έντονες. «Χρησιμοποιώντας τη Max αισθάνεσαι ότι ποτέ δεν ξέρεις ποιος άλλος μπορεί να παρακολουθεί», δήλωσε ένας 34χρονος σύμβουλος επιχειρήσεων στη Μόσχα.
«Ξυπνητήρι» για τον ψηφιακό έλεγχο
Η Ρωσία κατάφερε να επιβάλει τη Max με ταχύτητα που προκαλεί ανησυχία, σύμφωνα με την Ενσαφί.
«Η Κίνα έφτασε στο σημερινό επίπεδο ψηφιακού αυταρχισμού μέσα σε 35 χρόνια. Η Ρωσία επέβαλε αυτούς τους περιορισμούς και οδήγησε τους πολίτες σε ένα ελεγχόμενο από το κράτος διαδίκτυο μέσα σε μόλις μία δεκαετία», ανέφερε. «Ο κόσμος αλλάζει, οι υποδομές ιδιωτικής επικοινωνίας αλλάζουν και η επίθεση από αυταρχικές κυβερνήσεις είναι ιδιαίτερα επιθετική», πρόσθεσε.
Η Max και η VKontakte κλήθηκαν να σχολιάσουν τα ευρήματα της έρευνας, χωρίς να έχει δοθεί απάντηση.