Έναν «τρίτο πυλώνα» οικονομικής ασφάλειας, πέρα από την τραπεζική κατάθεση και το ακίνητο, βλέπει στην κεφαλαιαγορά ο Α΄ Αντιπρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, Μιχάλης Φέκκας.
Έναν «τρίτο πυλώνα» οικονομικής ασφάλειας, πέρα από την τραπεζική κατάθεση και το ακίνητο, βλέπει στην κεφαλαιαγορά ο Α΄ Αντιπρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, Μιχάλης Φέκκας, θέτοντας ως επόμενο μεγάλο στοίχημα τη δημιουργία περισσότερων ενημερωμένων και μακροπρόθεσμων επενδυτών στην Ελλάδα.
Ο ίδιος αναδεικνύει την ανάγκη να δημιουργηθεί μια ασφαλής και αξιόπιστη «γέφυρα» ανάμεσα στις αποταμιεύσεις των νοικοκυριών και τη χρηματοδότηση της πραγματικής οικονομίας, χωρίς αυτό να σημαίνει μεγαλύτερη ανάληψη κινδύνου από τους πολίτες. Στο πλαίσιο αυτό, ανοίγει τη συζήτηση για ένα ολοκληρωμένο ελληνικό πλαίσιο μακροπρόθεσμης αποταμίευσης και επένδυσης, με απλούς κανόνες, χαμηλό κόστος, διαφάνεια και ισχυρή προστασία του επενδυτή.
Μιλά ακόμη για τον «Κουμπαρά της Νέας Γενιάς», τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση από μικρή ηλικία και τον μετασχηματισμό της εποπτείας με big data και τεχνητή νοημοσύνη, υπογραμμίζοντας ότι ζητούμενο δεν είναι «περισσότερη κερδοσκοπία», αλλά η διαμόρφωση μιας νέας επενδυτικής κουλτούρας.
Κύριε Φέκκα, μιλάμε πολύ τα τελευταία χρόνια για την ανάπτυξη της ελληνικής κεφαλαιαγοράς. Τι θεωρείτε ότι λείπει σήμερα;
Θεωρώ ότι έχουμε μπροστά μας μια μεγαλύτερη συζήτηση από το ίδιο το Χρηματιστήριο. Για πολλά χρόνια στην Ελλάδα μάθαμε να ταυτίζουμε την οικονομική ασφάλεια σχεδόν αποκλειστικά με την τραπεζική κατάθεση και το ακίνητο. Αυτό είναι απολύτως κατανοητό, ιδιαίτερα μετά τις διαδοχικές κρίσεις που πέρασε η χώρα. Όμως, μια ώριμη οικονομία χρειάζεται και έναν τρίτο πυλώνα: τη δυνατότητα του πολίτη να συμμετέχει, με γνώση, διαφάνεια και προστασία, στη δημιουργία πλούτου που παράγει η πραγματική οικονομία. Το επόμενο μεγάλο στοίχημα, εκτός το να έχουμε περισσότερες εισηγμένες εταιρείες και επενδυτικά προϊόντα, είναι να δημιουργήσουμε περισσότερους ενημερωμένους και μακροπρόθεσμους επενδυτές.
Δηλαδή θεωρείτε ότι οι Έλληνες έχουν υπερβολικά μεγάλο μέρος των χρημάτων τους στις καταθέσεις;
Δεν θα έλεγα ποτέ στον πολίτη πού πρέπει να τοποθετήσει τις οικονομίες του. Αυτή είναι προσωπική επιλογή και εξαρτάται από το εισόδημα, την ηλικία, τις ανάγκες και την ανοχή του στον κίνδυνο. Υπάρχει, όμως, ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό ζήτημα. Στην Ευρώπη έχουμε ένα τεράστιο απόθεμα αποταμιεύσεων, αλλά συγκριτικά χαμηλή συμμετοχή των νοικοκυριών στις κεφαλαιαγορές.
Αυτό σημαίνει ότι ένα μεγάλο μέρος του ευρωπαϊκού πλούτου δεν συνδέεται άμεσα με τη χρηματοδότηση της παραγωγικής οικονομίας. Και εδώ υπάρχει ένα παράδοξο: οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις χρειάζονται κεφάλαια για να επενδύσουν, για να αναπτυχθούν και τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά διαθέτουν αποταμιεύσεις που αναζητούν μακροπρόθεσμη απόδοση. Το ζητούμενο, είναι να δημιουργηθεί μια ασφαλής και αξιόπιστη γέφυρα μεταξύ των δύο.
Και αυτό αφορά ιδιαίτερα την Ελλάδα;
Βεβαίως. Η Ελλάδα έχει κάνει μια εντυπωσιακή επιστροφή στις διεθνείς αγορές. Έχει ισχυρότερο τραπεζικό σύστημα, μεγαλύτερη επενδυτική δραστηριότητα, περισσότερες εταιρικές εκδόσεις και μια κεφαλαιαγορά που αποκτά μεγαλύτερο διεθνές ενδιαφέρον. Το επόμενο βήμα όμως είναι να διευρύνουμε τη βάση της αγοράς. Δεν πρέπει να θεωρούμε ότι η κεφαλαιαγορά αφορά μόνο μεγάλους θεσμικούς επενδυτές, επαγγελματίες traders ή ανθρώπους που παρακολουθούν καθημερινά τις τιμές των μετοχών. Η κεφαλαιαγορά πρέπει να μπορεί να αφορά και τον πολίτη που θέλει να δημιουργήσει κεφάλαιο για τα επόμενα 10, 20 ή 30 χρόνια. Για τις σπουδές των παιδιών του, για τη σύνταξή του, για μια μεγαλύτερη οικονομική ασφάλεια στο μέλλον.
Μήπως όμως έτσι ενθαρρύνουμε τον κόσμο να πάρει μεγαλύτερο επενδυτικό κίνδυνο;
Ακριβώς το αντίθετο. Το ζητούμενο δεν είναι να μετατρέψουμε τον αποταμιευτή σε κερδοσκόπο. Το ζητούμενο είναι να μετατρέψουμε τον αποταμιευτή σε ενημερωμένο επενδυτή. Υπάρχει τεράστια διαφορά. Η επένδυση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως στοίχημα για το ποια μετοχή θα ανέβει αύριο. Η σωστή επενδυτική κουλτούρα βασίζεται στη μακροπρόθεσμη τοποθέτηση, στη διαφοροποίηση, στην κατανόηση του κινδύνου, στην τοποθέτηση σε ποιοτικά στοιχεία και στην επιλογή ρυθμιζόμενων προϊόντων και εποπτευόμενων παρόχων. Και εδώ βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους ρόλους της εποπτείας. Η ανάπτυξη των κεφαλαιαγορών δεν έχει αξία χωρίς ισχυρή προστασία του επενδυτή.
Τι θα μπορούσε να γίνει πρακτικά ώστε περισσότεροι πολίτες να συμμετέχουν στις επενδύσεις;
Πιστεύω ότι πρέπει να ανοίξει σοβαρά η συζήτηση για ένα ολοκληρωμένο ελληνικό πλαίσιο μακροπρόθεσμης αποταμίευσης και επένδυσης, σε σύνδεση φυσικά με όσα εξελίσσονται σήμερα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση συζητά πλέον πολύ συγκεκριμένα τη δημιουργία Savings and Investment Accounts. Ταυτόχρονα, στην Ελλάδα έχει ήδη γίνει ένα σημαντικό πρώτο βήμα με την πρωτοβουλία του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών για τον «Κουμπαρά της Νέας Γενιάς», έναν ειδικό επενδυτικό λογαριασμό που δημιουργείται από τα πρώτα χρόνια της ζωής ενός παιδιού, ώστε να σχηματίζεται σταδιακά ένα κεφάλαιο μέχρι την ενηλικίωσή του.
Θεωρώ ότι η φιλοσοφία αυτής της πρωτοβουλίας έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί εισάγει από πολύ νωρίς την έννοια της μακροπρόθεσμης αποταμίευσης και επένδυσης και, ταυτόχρονα, συμβάλλει στη δημιουργία μιας νέας επενδυτικής κουλτούρας. Το επόμενο ερώτημα που αξίζει να εξετάσουμε είναι αν αυτή η λογική μπορεί, στο πλαίσιο και των ευρωπαϊκών πρωτοβουλιών, να αποκτήσει ευρύτερη εφαρμογή.
Δηλαδή, αν μπορούμε να δημιουργήσουμε έναν απλό και αξιόπιστο μηχανισμό μέσω του οποίου ο πολίτης θα μπορεί, με απόλυτη διαφάνεια και χαμηλό κόστος, να πραγματοποιεί τακτικές μακροπρόθεσμες επενδύσεις σε ένα διαφοροποιημένο χαρτοφυλάκιο. Με κατάλληλα κίνητρα, αλλά κυρίως με απλούς κανόνες, πλήρη ενημέρωση και υψηλό επίπεδο προστασίας του επενδυτή.
Μιλάτε δηλαδή για φορολογικά κίνητρα;
Αυτό είναι ζήτημα οικονομικής πολιτικής και ανήκει στην κυβέρνηση και στον νομοθέτη. Ως αρχή κεφαλαιαγοράς, εκείνο που μπορούμε να πούμε είναι ότι διεθνώς η μακροπρόθεσμη αποταμίευση ενισχύεται όταν υπάρχουν τρία στοιχεία: απλότητα, εμπιστοσύνη και σταθερότητα. Ο πολίτης πρέπει να γνωρίζει τι αγοράζει, πόσο κοστίζει, ποιος το εποπτεύει και ποιος είναι ο πραγματικός κίνδυνος. Και οι κανόνες δεν μπορούν να αλλάζουν κάθε λίγα χρόνια. Η επένδυση είναι από τη φύση της μακροπρόθεσμη απόφαση. Χρειάζεται αντίστοιχα μακροπρόθεσμη πολιτική.
Θα μπορούσε αυτή η αλλαγή να βοηθήσει και τις ελληνικές επιχειρήσεις;
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο. Όταν μιλάμε για κεφαλαιαγορά, συχνά ξεκινάμε από την πλευρά της επιχείρησης: πώς θα βρει κεφάλαια, πώς θα κάνει μια έκδοση ομολόγου, πώς θα εισαχθεί στο Χρηματιστήριο, πως θα κάνει μια αύξηση μετοχικού κεφαλαίου. Αλλά η άλλη πλευρά της εξίσωσης είναι ο επενδυτής. Όσο μεγαλύτερη και βαθύτερη είναι η επενδυτική βάση μιας χώρας, τόσο περισσότερες επιλογές χρηματοδότησης αποκτούν οι επιχειρήσεις της.
Και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την Ελλάδα. Δεν μπορούμε να χρηματοδοτήσουμε τον μετασχηματισμό της ελληνικής οικονομίας μόνο με τραπεζικό δανεισμό. Χρειαζόμαστε ισχυρές τράπεζες, αλλά χρειαζόμαστε ταυτόχρονα και βαθύτερες κεφαλαιαγορές. Οι δύο πηγές χρηματοδότησης δεν είναι ανταγωνιστικές. Είναι συμπληρωματικές.
Ποιο θα ήταν το πραγματικό όφελος για την οικονομία;
Σκεφτείτε το ως έναν κύκλο. Ο πολίτης αποταμιεύει. Ένα μέρος αυτής της αποταμίευσης επενδύεται μακροπρόθεσμα και με διαφοροποίηση. Τα κεφάλαια αυτά χρηματοδοτούν επιχειρήσεις. Οι επιχειρήσεις επενδύουν, αναπτύσσονται, δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας και εξάγουν. Και η ανάπτυξη της οικονομίας δημιουργεί νέο εισόδημα, νέο πλούτο και νέα ευκαιρία επανεπένδυσης. Αυτός είναι ο πραγματικός ρόλος μιας κεφαλαιαγοράς: να μετατρέπει την αποταμίευση σε παραγωγική επένδυση. Δεν είναι ένας πίνακας με πράσινα και κόκκινα νούμερα. Είναι υποδομή ανάπτυξης.
Υπάρχει, όμως, στην Ελλάδα ακόμη δυσπιστία απέναντι στο Χρηματιστήριο, κυρίως από παλαιότερες γενιές.
Και πρέπει να το σεβαστούμε. Οι κοινωνίες έχουν οικονομική μνήμη. Δεν μπορείς να ζητήσεις από τον πολίτη να ξεχάσει εμπειρίες που επηρέασαν την περιουσία του. Η εμπιστοσύνη δεν απαιτείται. Κερδίζεται. Και κερδίζεται με ποιοτικά οικονομικά στοιχεία των εταιρειών, με ισχυρή εποπτεία, διαφάνεια, σωστή εταιρική διακυβέρνηση, ουσιαστική ενημέρωση του επενδυτικού κοινού και αποφασιστική αντιμετώπιση της χειραγώγησης και της κατάχρησης αγοράς. Η νέα ελληνική κεφαλαιαγορά πρέπει να αποδείξει στην πράξη ότι λειτουργεί με διαφορετικές δομές, διαφορετικά εργαλεία και διαφορετικά επίπεδα εποπτείας από εκείνα προηγούμενων δεκαετιών.
Πόσο σημαντική είναι η χρηματοοικονομική εκπαίδευση;
Καθοριστική. Και θα χρησιμοποιούσα μια φράση που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική: Η χρηματοοικονομική παιδεία είναι σήμερα μορφή οικονομικής άμυνας του πολίτη. Δεν αφορά μόνο το αν κάποιος γνωρίζει τι είναι ένα ομόλογο ή ένα ETF. Αφορά την ικανότητά του να καταλαβαίνει τους οικονομικούς όρους, τι σημαίνει απόδοση και κίνδυνος, να γνωρίζει ότι υψηλότερη απόδοση σημαίνει συνήθως υψηλότερο κίνδυνο και να μπορεί να διακρίνει μια αδειοδοτημένη επενδυτική εταιρεία από μια παράνομη διαδικτυακή πλατφόρμα. Ιδίως σήμερα, με τα social media, τους finfluencers, τα crypto-assets και την τεχνητή νοημοσύνη, αυτό γίνεται ακόμη σημαντικότερο.
Θα έπρεπε αυτά να διδάσκονται στο σχολείο;
Πιστεύω ότι η χρηματοοικονομική παιδεία πρέπει να ξεκινά πολύ νωρίτερα από ό,τι σήμερα. Δεν χρειάζεται ένας δεκαπεντάχρονος να μάθει να κάνει trading. Χρειάζεται, όμως, να καταλάβει τι είναι ο τόκος, τι είναι ο πληθωρισμός, τι σημαίνει δανείζομαι, τι σημαίνει αποταμιεύω, τι σημαίνει επενδύω και ποια είναι η σχέση κινδύνου και απόδοσης. Αυτές είναι γνώσεις ζωής. Ο οικονομικά ενημερωμένος πολίτης είναι πιο δύσκολο να εξαπατηθεί και καλύτερα προετοιμασμένος να σχεδιάσει το μέλλον του.
Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει ώστε οι επενδύσεις να γίνουν πιο προσιτές;
Πάρα πολύ. Η τεχνολογία έχει ήδη μειώσει δραματικά το κόστος πρόσβασης στις αγορές. Σήμερα ένας επενδυτής μπορεί να δημιουργεί σταδιακά ένα διαφοροποιημένο χαρτοφυλάκιο με ποσά που πριν από μερικές δεκαετίες θα θεωρούνταν πολύ μικρά. Έχει όμως και μια δεύτερη πλευρά. Η ίδια τεχνολογία μπορεί να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ότι η επένδυση είναι παιχνίδι. Ένα swipe, ένα click, ένα notification. Γι’ αυτό θεωρώ ότι η μεγάλη πρόκληση της επόμενης δεκαετίας είναι: να κάνουμε την επένδυση εύκολη, χωρίς να κάνουμε τον κίνδυνο αόρατο.
Ποιος είναι ο ρόλος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς σε αυτή τη νέα πραγματικότητα;
Ο ρόλος της εποπτικής αρχής εξελίσσεται. Παραδοσιακά η εποπτεία ήταν κυρίως εκ των υστέρων: συλλογή στοιχείων, έλεγχος, διερεύνηση. Σήμερα πρέπει όλο και περισσότερο να γίνεται data-driven και προληπτική. Big data, artificial intelligence, real-time surveillance, ανάλυση συναλλαγών, εντοπισμός ανώμαλων συμπεριφορών. Η αγορά κινείται πλέον σε milliseconds. Η εποπτεία δεν μπορεί να λειτουργεί με εργαλεία προηγούμενων δεκαετιών. Η σύγχρονη κεφαλαιαγορά χρειάζεται και σύγχρονη εποπτεία.
Υπάρχει κίνδυνος μια τέτοια πολιτική να οδηγήσει σε υπερβολική ανάληψη κινδύνου από τα νοικοκυριά;
Γι’ αυτό ακριβώς δεν μιλάμε για μια πολιτική «αγοράστε μετοχές». Μιλάμε για οικοδόμηση επενδυτικής κουλτούρας. Πρώτα, δημιουργείς αποθεματικό ασφαλείας. Μετά, επενδύεις με μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Διαφοροποιείς. Κατανοείς τον κίνδυνο. Δεν δανείζεσαι για να επενδύσεις. Δεν κυνηγάς την επόμενη «μεγάλη ευκαιρία» στο διαδίκτυο. Αποκτάς γνώση και κρίση των πληροφοριών που διακινούνται στο διαδίκτυο. Και κυρίως χρησιμοποιείς εποπτευόμενους παρόχους. Στόχος δεν είναι περισσότερη κερδοσκοπία. Στόχος είναι περισσότερη ιδιοκτησία παραγωγικών περιουσιακών στοιχείων από περισσότερους πολίτες.
Πώς βλέπετε την Ελλάδα σε δέκα χρόνια;
Θα ήθελα να δω μια Ελλάδα όπου η κεφαλαιαγορά δεν είναι μια συζήτηση που αφορά μερικές χιλιάδες ανθρώπους. Μια Ελλάδα όπου ένας νέος εργαζόμενος, μαζί με τους πρώτους του μισθούς, αρχίζει να χτίζει σταδιακά και το πρώτο του μακροπρόθεσμο επενδυτικό κεφάλαιο. Όπου μια ελληνική μικρομεσαία επιχείρηση δεν θεωρεί ότι η μόνη της επιλογή είναι το τραπεζικό δάνειο. Όπου περισσότερες ελληνικές επιχειρήσεις μπορούν να αντλήσουν κεφάλαια για να γίνουν μεγαλύτερες, εξωστρεφείς και διεθνώς ανταγωνιστικές.
Και όπου ο πολίτης αισθάνεται ότι η ανάπτυξη της οικονομίας δεν είναι κάτι αφηρημένο που βλέπει στις ειδήσεις, αλλά κάτι στο οποίο μπορεί και ο ίδιος να συμμετέχει.
Αν έπρεπε να συνοψίσετε όλη αυτή τη συζήτηση σε μία πρόταση;
Θα το έλεγα πολύ απλά: Η Ελλάδα έκανε μεγάλη πρόοδο στο να ξαναχτίσει την οικονομία της. Η επόμενη πρόκληση είναι να δώσουμε σε περισσότερους Έλληνες τη δυνατότητα να συμμετέχουν στη δημιουργία του πλούτου που αυτή η οικονομία παράγει. Και αυτό απαιτεί τρία πράγματα: εμπιστοσύνη, γνώση και πρόσβαση. Αν τα δημιουργήσουμε, η κεφαλαιαγορά μπορεί να γίνει πολύ περισσότερο από ένας τόπος συναλλαγών. Μπορεί να γίνει ένας από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων η ελληνική αποταμίευση χρηματοδοτεί την ελληνική ανάπτυξη.