Η Ευρώπη διαθέτει σχεδόν όλα όσα χρειάζονται για να αντιμετωπίσει την οικονομική της κόπωση: πανεπιστήμια, κεφάλαια, βιομηχανική παράδοση, θεσμούς και μια μεγάλη αγορά. Διαθέτει επίσης μια αξιοσημείωτη ικανότητα να συζητά επί χρόνια γιατί όλα αυτά δεν αποδίδουν όσο θα έπρεπε. Κάπου ανάμεσα στις εκθέσεις ανταγωνιστικότητας και στις συνόδους κορυφής εμφανίζεται, λοιπόν, το ερώτημα: μήπως χρειάζεται έναν Χαβιέρ Μιλέι;
Η εικόνα είναι εύλογη. Ένας πολιτικός με αλυσοπρίονο απέναντι σε ένα σύστημα που έχει μάθει να θεωρεί κάθε δαπάνη αναγκαία και κάθε αρμοδιότητά του αυτονόητη. Προσφέρεται για τηλεοπτική συζήτηση. Η οικονομία, όμως, έχει την ενοχλητική συνήθεια να ζητά περισσότερες λεπτομέρειες: τι κόβουμε, από ποια αφετηρία ξεκινάμε και τι ακριβώς θέλουμε να παραχθεί μετά.
Η Αργεντινή πέρα από τη φωτογραφία
Η δημοσιονομική στροφή της Αργεντινής είναι πραγματική. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αναγνώριζε τον Ιούλιο του 2026 δύο διαδοχικά χρόνια πρωτογενών πλεονασμάτων, για πρώτη φορά σε δεκαπέντε χρόνια, και υποχώρηση του πληθωρισμού στην περιοχή του 30%, έπειτα από επίπεδα άνω του 200%. Όποιος θεωρεί αυτά τα αποτελέσματα αδιάφορα μάλλον δεν έχει χρειαστεί να οργανώσει τη ζωή του σε μια οικονομία όπου η αξία του μισθού αλλάζει πριν ολοκληρωθεί ο μήνας.
Τα νεότερα δημοσιονομικά στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η πειθαρχία συνεχίζεται. Σύμφωνα με το υπουργείο Οικονομίας της Αργεντινής, στο οκτάμηνο Ιανουαρίου–Αυγούστου 2026 ο εθνικός δημόσιος τομέας εμφάνισε πρωτογενές πλεόνασμα περίπου 1,1% του ΑΕΠ και πλεόνασμα μετά τους τόκους περίπου 0,2%. Η διάκριση έχει σημασία. Άλλο να περισσεύουν χρήματα πριν πληρωθεί το χρέος και άλλο να περισσεύουν αφού πληρωθεί.
Υπάρχει, ωστόσο, και η σελίδα που δεν χωρά εύκολα στην πανηγυρική παρουσίαση. Η INDEC κατέγραψε φτώχεια 32,3% στο πρώτο εξάμηνο του 2026, από 28,2% στο δεύτερο εξάμηνο του 2025. Η μέτρηση αφορά τα 31 αστικά συγκροτήματα της έρευνάς της. Η ακραία φτώχεια αυξήθηκε από 6,3% σε 7,5%, ενώ το 44,5% των παιδιών έως 14 ετών ζούσε κάτω από τη γραμμή φτώχειας.
Το 32,3% παραμένει πολύ χαμηλότερο από το 52,9% του πρώτου εξαμήνου του 2024, όταν ο Μιλέι κυβερνούσε ήδη και η οικονομία περνούσε την αρχική προσαρμογή. Η συνολική βελτίωση και η πρόσφατη επιδείνωση συνυπάρχουν. Δεν ακυρώνει η μία την άλλη. Απλώς δυσκολεύουν όσους είχαν προλάβει να γράψουν είτε τον θρίαμβο είτε την οριστική αποτυχία.
Και μια ακόμη λεπτομέρεια: τον Απρίλιο του 2025 το ΔΝΤ ενέκρινε για την Αργεντινή τετραετές πρόγραμμα 20 δισ. δολαρίων, με άμεση εκταμίευση 12 δισ. Η σταθεροποίηση στηρίχθηκε και σε διεθνή θεσμική χρηματοδότηση. Οι αγορές είναι πολύτιμες. Ενίοτε εκτιμούν και την παρουσία ενός αρκετά μεγάλου δημόσιου οργανισμού στο διπλανό κάθισμα.
Η ευρωπαϊκή ασθένεια έχει άλλη διάγνωση
Η Ευρώπη δεν βρίσκεται στην αργεντίνικη αφετηρία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι ένα ενιαίο κράτος με έναν προϋπολογισμό, ένα φορολογικό σύστημα και έναν πρόεδρο που μπορεί να αλλάξει τα πάντα με την ίδια εντολή. Οι αρμοδιότητες μοιράζονται ανάμεσα σε ευρωπαϊκούς θεσμούς και εθνικές κυβερνήσεις. Ακόμη και ο πιο αποφασισμένος μεταρρυθμιστής θα έπρεπε πρώτα να διαπιστώσει ποιος κρατά το κλειδί κάθε πόρτας.
Το ευρωπαϊκό πρόβλημα αφορά, μεταξύ άλλων, την παραγωγικότητα, το κόστος ενέργειας, τον κατακερματισμό των αγορών και τη δυσκολία να μετατραπεί μια καλή επιχειρηματική ιδέα σε επιχείρηση μεγάλης κλίμακας. Η δημοσιονομική σπατάλη επιβαρύνει αυτά τα προβλήματα. Δεν αποτελεί, όμως, επαρκή εξήγηση για όλα.
Η έκθεση Ντράγκι του Σεπτεμβρίου 2024 αποτύπωνε μια ιδιαίτερα άβολη σύγκριση: οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αντιμετώπιζαν τιμές ηλεκτρικής ενέργειας δύο έως τρεις φορές υψηλότερες από τις αμερικανικές και τιμές φυσικού αερίου τέσσερις έως πέντε φορές υψηλότερες. Πρόκειται για τη σύγκριση εκείνης της έκθεσης, όχι για σημερινές χρηματιστηριακές τιμές.
Με τέτοια αφετηρία, μια βιομηχανία μπορεί να είναι συνεπής στις υποχρεώσεις της, προσεκτική στις επενδύσεις της και υποδειγματική στις εκθέσεις βιωσιμότητας. Ο ανταγωνιστής της εξακολουθεί να ανοίγει τον διακόπτη φθηνότερα. Το εργοστάσιο χρειάζεται ρεύμα πριν χρειαστεί ακόμη ένα συνέδριο για το μέλλον της βιομηχανίας.
Μια ενιαία αγορά με αρκετές εσωτερικές πόρτες
Τον Μάρτιο του 2026 το ΔΝΤ παρουσίασε μια εκτίμηση που θα άξιζε να βρίσκεται στην είσοδο κάθε ευρωπαϊκής συνόδου: τα ρυθμιστικά εμπόδια στο ενδοευρωπαϊκό εμπόριο αντιστοιχούν σε δασμολογικό ισοδύναμο περίπου 44% για τα αγαθά και 110% για τις υπηρεσίες. Δεν πρόκειται για πραγματικούς δασμούς που εισπράττονται στα σύνορα. Είναι εκτίμηση του οικονομικού κόστους των εμποδίων.
Η διαφορά είναι ουσιώδης, αλλά δεν κάνει το κόστος λιγότερο πραγματικό. Διαφορετικοί κανόνες, διαδικασίες και απαιτήσεις δυσκολεύουν μια εταιρεία που θέλει να δραστηριοποιηθεί πέρα από την εθνική της αγορά. Ο ευρωπαϊκός χώρος φαίνεται πολύ μεγαλύτερος στον χάρτη από όσο είναι διαθέσιμος στην πράξη για ορισμένες επιχειρήσεις.
Η Συνθήκη της Ρώμης υπογράφηκε το 1957 με στόχο τη δημιουργία κοινής αγοράς. Σχεδόν επτά δεκαετίες αργότερα, η ολοκλήρωσή της παραμένει αντικείμενο μεταρρυθμιστικών προτάσεων. Η υπομονή είναι αρετή. Δύσκολα, πάντως, μπορεί να καταχωριστεί ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στον ισολογισμό.
Εδώ η επίκληση ενός «ευρωπαϊκού Μιλέι» αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο, εφόσον κάποιος θελήσει να συγκρουστεί με προστατευμένες αγορές και εθνικά προνόμια. Είναι εύκολο να εξαγγείλεις λιγότερη γραφειοκρατία. Δυσκολότερο να αφαιρέσεις την προστασία από εκείνους που διαθέτουν την επιρροή να παρουσιάζουν το δικό τους προνόμιο ως γενικό συμφέρον.
Ποιος θα βρεθεί πρώτος μπροστά στο αλυσοπρίονο;
Αυτό θα ήταν και το πιο χρήσιμο τεστ για έναν υποψήφιο Ευρωπαίο μεταρρυθμιστή. Θα ξεκινούσε από τις επιδοτήσεις χωρίς μετρήσιμο αποτέλεσμα, τις διαδικασίες που συντηρούν μεσάζοντες, τα εμπόδια εισόδου και τις υπηρεσίες που υπάρχουν κυρίως επειδή υπήρχαν πέρυσι; Ή θα ανακάλυπτε, για άλλη μια φορά, ότι οι ευκολότερες περικοπές βρίσκονται στους ανθρώπους με τη μικρότερη δυνατότητα αντίδρασης;
Η αξιολόγηση μιας δαπάνης απαιτεί να εξετάσεις τι αγοράζεις με αυτήν. Η εκπαίδευση, η έρευνα, τα ενεργειακά δίκτυα και μια λειτουργική δικαιοσύνη έχουν κόστος. Έχει κόστος και η απουσία τους. Ο προϋπολογισμός καταγράφει συνήθως το πρώτο με μεγαλύτερη ακρίβεια από το δεύτερο.
Η ίδια έκθεση Ντράγκι υπολόγισε ότι η Ευρώπη χρειάζεται πρόσθετες επενδύσεις 750–800 δισ. ευρώ ετησίως, περίπου 4,4%–4,7% του ΑΕΠ της ΕΕ του 2023, για να καλύψει τους στόχους που εξετάζει. Το ποσό αφορά συνδυασμό δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων. Δεν είναι λογαριασμός που μπορεί απλώς να σταλεί στους φορολογουμένους.
Η δύσκολη δουλειά βρίσκεται στην απελευθέρωση πόρων από χρήσεις μικρής αξίας και στη διοχέτευσή τους εκεί όπου αυξάνεται η παραγωγική δυνατότητα. Χρειάζονται ανταγωνισμός, πρόσβαση σε χρηματοδότηση και κανόνες που μπορεί κανείς να εφαρμόσει χωρίς να συντηρεί ολόκληρο τμήμα αποκωδικοποίησής τους.
Χρειάζονται επίσης θεσμοί που εμποδίζουν την οικονομική ισχύ να μετατρέπεται σε πολιτικά εξασφαλισμένη πρόσοδο. Η κατάργηση ενός κανονισμού μπορεί να ανοίξει μια αγορά. Μπορεί και να διευκολύνει τον ήδη κυρίαρχο παίκτη. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το ποιος κανόνας καταργείται, ποιος παραμένει και ποιος επιβλέπει την εφαρμογή του.
Η διάγνωση έχει ήδη παραδοθεί
Το ερώτημα για τον Μιλέι εκφράζει μια εύλογη ανυπομονησία. Οι Ευρωπαίοι βλέπουν ότι η διαχείριση δεν αρκεί και αναζητούν κάποιον που θα αναλάβει το πολιτικό κόστος της αλλαγής. Η αποφασιστικότητα έχει αξία όταν υπηρετεί μια σωστή διάγνωση. Η ταχύτητα, μόνη της, δεν μας πληροφορεί για την κατεύθυνση.
Η Αργεντινή προσφέρει στοιχεία για τη δύναμη της δημοσιονομικής σταθεροποίησης και για τις δυσκολίες της κοινωνικής της αντοχής. Η Ευρώπη έχει μπροστά της ένα διαφορετικό έργο: να καταστήσει ευκολότερη την παραγωγή, την επένδυση και την ανάπτυξη επιχειρήσεων, ώστε να μπορεί να χρηματοδοτεί όσα υπόσχεται στους πολίτες της.
Οι βασικές εκθέσεις υπάρχουν. Οι συγκρίσεις έχουν δημοσιευθεί. Ακόμη και τα εμπόδια έχουν αποκτήσει αριθμητική αποτίμηση. Απομένει η στιγμή κατά την οποία κάθε κυβέρνηση θα χρειαστεί να εξηγήσει σε κάποια οργανωμένη ομάδα ότι η μεταρρύθμιση αφορά και το δικό της προνόμιο. Εκεί συνήθως τελειώνει η ευχάριστη συναίνεση υπέρ των μεταρρυθμίσεων.
Πριν αναζητήσουμε, λοιπόν, τον άνθρωπο που θα σηκώσει το αλυσοπρίονο, θα είχε ενδιαφέρον να δούμε ποιοι είναι διατεθειμένοι να του δείξουν το πρώτο κλαδί.
«Η δυσκολία δεν βρίσκεται στις νέες ιδέες, αλλά στην απαλλαγή από τις παλιές».
Τζον Μέιναρντ Κέινς, πρόλογος στη «Γενική Θεωρία της Απασχόλησης, του Τόκου και του Χρήματος» (1936)
Ι.Α.Φ